Nu aan het lezen:

Zeven keer klassieke muziek en film

Zeven keer klassieke muziek en film

Vanaf deze week kan je naar het Het Pärt Gevoel. Naar aanleiding van die documentaire over de bekende Estse componist Arvo Pärt kozen Theodoor Steen en George Vermij een aantal bijzondere films uit over klassieke muziek.


Delius- Song of Summer (Ken Russell, 1968)

In de jaren zestig maakte Ken Russell een reeks televisieprogramma’s voor de BBC over componisten. Hoewel deze aanvankelijk begonnen als rechttoe rechtaan documentaires, begon Ken Russell later meer te experimenteren met docu-drama. De beste tv-film in de reeks is Delius-Song of Summer, in wezen een volwaardige fictiefilm. Ware het niet dat Russell zich erg strak hield aan de feiten, zodat zelfs de criticasters op Wikipedia qua onjuistheden niet verder kwamen dan triviale zaken als het benoemen van een foutief geplaatst schaakbord. De film gaat over de intellectuele strijd tussen de stervende componist Delius en zijn assistent Eric Fenby, die hij geestelijk probeert kapot te maken. Fenby was dermate onder de indruk van de correctheid van de film dat hij er voor in therapie moest, omdat zijn trauma’s er door getriggerd werden. Het fantastische acteerwerk en het subtiel geschetste verhaal maakt dit één van de beste, en meest ingehouden films van Ken Russell, die het zelf zijn meesterwerk noemde. Het vormde ook duidelijk een inspiratiebron voor het boek Cloud Atlas van David Mitchell die de latente homo-erotiek tussen componist en assistent iets explicieter maakte. (Theodoor Steen)

Thirty Two Short Films About Glenn Gould (François Girard, 1993)

Het was een vreemde verrassing om de virtuoze Canadese pianist Glenn Gould te zien opduiken in Lars von Triers The House that Jack built, waar de seriemoordenaar met artistieke pretenties hem ziet als het summum van kunst. Gould was ongetwijfeld een uitzonderlijke en onnavolgbare muzikant wiens genie ook nog gekoppeld was aan een hele wagonlading van excentriciteiten. Die combinatie voedt vaak de fantasie van bewonderaars die hem zien als een bevestiging van de kunstenaar als een romantische en zonderlinge outsider. In François Girards bijzondere en ongebruikelijke biopic komen de anekdotes ook voorbij, maar de vorm waarin hij het leven van Gould giet is verre van conventioneel. Acteur, schrijver en regisseur Don McKellar, die speelde in de Canadese komische cultserie Twitch City, schreef samen met Girard het script en de film is zoals de titel prijsgeeft verdeeld in 32 delen (een verwijzing naar de structuur van Bachs Goldbergvariaties die Gould obsessief zou spelen). Elk deel heeft een eigen karakter en behandelt een aspect van Goulds leven en werk. Zo is Pills een fantastische opsomming van alle vormen van medicatie –plus onaangename bijwerkingen– die de neurotische Gould tot zich nam. Andere delen zijn korte maar onthullende interviews met collagemuzikanten zoals Jehudi Menuhin of mensen die toevallig het pad van de pianist kruisten. De soort van rode draad in de film is acteur Colm Feore die Gould op overtuigende wijze neerzet als een gepassioneerde en in zichzelf gekeerde muzikant. Knap is ook de bij vlagen komische toon van de film die alle clichématige biopic-valkuilen vermijdt en op intelligente en vermakelijke wijze het leven van deze merkwaardige man inzichtelijk weet te maken. (George Vermij)

Lisztomania (Ken Russell, 1978)

Waar hij in zijn films voor BBC de feiten vaak op de letter volgt, daar neemt Ken Russell het niet zo nauw met de feiten in zijn componistenfilms voor de bioscoop, als het briljante The Music Lovers, het alleraardigste Mahler en Lisztomania, zijn ultiem ‘uhm….wat?!’-film. Lisztomania probeert de invloed van Liszt op Wagner en de botsing tussen zijn Libertijnse levensstijl en de verwachtingen van kerk en staat te visualiseren in surrealistische vignettes. In de ogen van Russell is Liszt een vroege rockster, waarvoor hij Roger Daltrey (The Who) castte en Roger Wakeman (Yes) rockversies liet schrijven van de composities van Liszt. Wagner symboliseert de componist als propagandist, en als een fletse navolger van Liszt, wat Russell verletterlijkt door Wagner achtereenvolgens op te voeren als Superman, vampier en een Frankenstein-Hitler-hybride. Het zijn enkele van de uiterst gestoorde en vervreemdende vondsten in de film, waaronder we ook een musicalsequentie met een tien meter lange penis, een plotlijn rondom voodoo, een ruimteschip gemaakt van orgelpijpen, en een pastiche van Charlie Chaplin’s The Gold Rush en een vijf minutenlang countryliedje over Liszts erectieproblemen kunnen rekenen. (Theodoor Steen)

Testimony (Tony Palmer, 1987)

Regisseur Tony Palmer heeft in zijn carrière veel films gemaakt over bekende componisten en musici. Hij werkte mee aan Frank Zappa’s 200 Motels, maakte documentaires voor het cultuurprogramma Omnibus en regisseerde biopics over Benjamin Britten en Richard Wagner. In Testimony legt hij het tumultueuze leven van de Russische componist Dmitri Sjostakovitsj vast. Hij liet zich inspireren door zijn memoires die zouden zijn opgetekend door musicoloog Solomon Volkov. De authenticiteit van deze biografie staat nog steeds ter discussie en de voornaamste kritiek is dat het boek een te positief beeld schetst van de componist als een dissident. Palmer weet ondanks de wankele positie van het boek er toch een boeiend en imposant portret van te maken van een kunstenaar die werkt in de klauwen van een meedogenloze dictatuur. Ben Kingsley overtuigt ook als de ongemakkelijke componist die in de grootse zwart-wit beelden een soort nietige kafkaëske figuur is terwijl de stoomwals van het communisme over Rusland dendert. In eerste instantie is Sjostakovitsj blij dat hij een deel vormt van deze culturele revolutie die ook de nodige vernieuwing brengt. Maar als Stalin de macht overneemt is hij zijn leven niet meer zeker. Palmer weet de terreur op indringende wijze te verbeelden door ook historische opnames door de film te verweven en dat alles voorzien van muziek van de meester zelf. (George Vermij)

Fantasia 2000 (verschillende regisseurs, 1999)

Tuurlijk, Fantasia geldt als een klassieker, maar ik houd van vloeken in de kerk en durf te beweren dat een groot deel van de sequenties inmiddels gedateerd en langdradig aanvoelt. Ik beschouw Fantasia 2000 als de superieure versie, waarbij één van de beste fragmenten uit Fantasia, The Sorcerer’s Apprentice, vergezeld wordt van een zevental nieuwe filmpjes. De animatiestijlen zijn diverser, het tempo ligt hoger, en de verhaaltjes zijn beter verteld. Het origineel kende vooral variaties op hetzelfde thema: we bezoeken een wereld (een plantenwereld, Olympus, de prehistorie, een hellevuur) en zien kleine vignetten van het leven in die wereld, allen in dezelfde klassieke Disney-stijl. In Fantasia 2000 zien we meer: een mozaïekkomedie over het leven in New York in de stijl van karikaturist Al Hirschfeld; een duistere CGI-versie van Het Tinnen Soldaatje; een kort komisch slapstickfilmpje over flamingo’s met een jojo; een lyrisch ouder-kind-verhaal over walvissen; een uitgebreide vertelling van Donald Duck als Noach; een semi-abstract geometrisch vormenspel over vlinders; en een sprookjesachtige Russische mythe over verval en opkomst in de natuur. Tuurlijk, de tussensegmenten, waarin bekende Amerikanen een komisch toneelstukje doen, kennen niet de tijdloosheid van de praatjes van dirigent Leopold Stokowksi uit het origineel. Maar qua diversiteit, tempo, vertelvormen en animatiekwaliteit doet Fantasia 2000 wat mij betreft zeker niet onder voor het origineel. (Theodoor Steen)

Il Bacio di Tosca (Daniel Schmid, 1984)

In deze hartverwarmende documentaire is de camera op bezoek bij een wel heel bijzonder verzorgingshuis. Componist Guiseppe Verdi stichtte in 1896 het Casa di Riposo per Musicisti in Milaan voor operazangers en andere musici. Het prachtige neogotische pand is ook de laatste rustplaats van de componist zelf die door alle inwoners natuurlijk wordt vereerd. Regisseur Daniel Schmid filmt deze hoogbejaarden terloops terwijl ze nog steeds aria’s zingen en vertellen over vroeger. De passie voor het muziekmaken is nog lang niet bedaard. De film laat ook zien hoe de Italiaanse volksaard is verstrengeld met de opera’s van Verdi en Giacomo Puccini. Zelfs de jongere medewerkers kunnen de liedjes meezingen. Geleidelijk staat een verouderde diva centraal: Sara Scuderi. Ooit eens wereldberoemd, maar nu een oude dame die elke dag met liefde repeteert met haar verouderde vakgenoten. Hoe dit unieke huis kan blijven bestaan komt ook nog aan bod. Het blijkt een hele klus om alle bejaarden te voeden en te verzorgen en Casa di Riposo per Musicisti draait op gulle donaties van muziekliefhebbers. Na het zien hoop je dat ze dit mooie initiatief nog lang vol zullen houden.
(George Vermij)

Aria (verschillende regisseurs, 1987)

Wat krijg je als je regisseurs als Nicolas Roeg, Jean-Luc Godard, Julien Temple, Derek Jarman, Robert Altman en, daar is hij weer, Ken Russell, carte blanche en een flinke dot geld geeft om filmversies te maken van bekende aria’s? Vorm boven inhoud, maar mijn god, wat een vorm. Het is onvermijdelijk dat de verhaaltjes waar de regisseurs mee op de proppen komen bijna allemaal neerkomen op twee thema’s: seks en de dood. Maar alle korte films gelden uiteindelijk als een soort van visitekaartje van de regisseur. De film van Nicolas Roeg over de aanslag op Koning Zog de 1e van Albania is qua montage en camerawerk onmiskenbaar Roegiaans en speelt uiteraard met thema’s van tijd en seksuele macht. Robert Altmans versie van Rameau’s Abaris ou les Boréades is puur historisch realisme in een naturelle stijl, waarin we een operaopvoering zien voor mensen uit een gesticht in 1734, iets dat ook in het echt regelmatig gebeurde. Ken Russells doodsdroom is pure kitsch waar Jeff Koons en Damien Hirst trots op zouden zijn. Derek Jarmans verfilming van Gustave Charpentiers Depuis le jour is een melancholische ode aan lichamelijk verval, geschoten op verschillende soorten filmstock, met Tilda Swinton in de hoofdrol uiteraard. Geen van de filmpjes verrast echt, in verhaal of stijlkeuzes, maar als kleine klassieke snackversies van het grote speelfilmwerk is Aria een lust voor oog en oor. (Theodoor Steen)

Leuk? Deel het even!
Typ en klik enter om te zoeken