Nu aan het lezen:

Styx

Styx

 

In de Griekse mythologie wordt de bovenwereld van de onderwereld gescheiden door de rivier Styx. De enige manier om rust te vinden in het dodenrijk van Hades is om je door de veerman Charon te laten overvaren. Als tol voor de overtocht moesten nabestaanden een munt in de mond van de overledene leggen. Degenen zonder munt waren gedoemd tot het eind der tijden langs de rivieroever te dwalen. Deze Griekse mythe staat verdomd treffend symbool voor de crisis die zich voordoet in Styx, de nieuwste film van de Oostenrijkse regisseur Wolfgang Fischer. Styx is een van de vele hedendaagse sobere Europese drama’s over serieuze en dringende hedendaagse kwesties. In dit geval gaat het om de mondiale vluchtelingencrisis, die hier wordt verkend in de vorm van een spel over moraliteit op zee. Styx roept ongemakkelijke vragen op over persoonlijke verantwoordelijkheid in het licht van de Europese vluchtelingencrisis. Vragen die niettemin gesteld moeten worden.

Het verhaal speelt rondom de Duitse ambulancedokter Rieke (Susanne Wolff). Zij pakt haar biezen en gaat moederziel alleen op weg naar Ascension Isle, een eenzaam eiland en artificiële jungle in het midden van de Zuid-Atlantische Oceaan, dat het best bewaarde geheim en ecologische experiment van Charles Darwin verbergt. Rieke zou symbool kunnen staan voor de veerman Charon. Ascension Isle zou beschouwd kunnen worden als een symbool voor het hiernamaals, het paradijs, de bovenwereld. Rieke blijft ergens, verloren op open zee, steken tussen de hel en de hemel. In de realiteit.

De film opent met een shot van klimmende berberapen op de Rots van Gibraltar, met op de achtergrond de schitterende fel blauwe Middellandse Zee. Op deze rots wordt een populatie van ruim tweehonderd dieren kunstmatig in stand gehouden. De legende gaat dat zolang er apen op de rots leven, Gibraltar in handen blijft van de Britten. De dialoogloze eerste twintig minuten bestaan uit prachtige weidse beelden van Riekes zestien meter lange, parelwitte jacht op het open water. Er klinken omgevingsgeluiden van vogels, de zee en de wind. Riekes dagen bestaan in eerste instantie uit varen, zwemmen en dutjes midden op de dag. De film heeft tot op zekere hoogte bijna geen dialoog nodig en is in staat om zijn verhaal visueel te vertellen door middel van lichaamstaal en kadrering, waarbij het menselijk lichaam vaak wordt geplaatst tegenover de chaotische kracht van de zee, die het grootste deel van het scherm overneemt. De manier van filmen doet documentaire-achtig aan, wat bijdraagt aan het besef dat wat er komen gaat de harde realiteit is voor velen die op dagelijkse basis de oversteek proberen te maken van de hel naar een ietwat draaglijker bestaan.

De aanvankelijk stille en idyllische beelden die tegenover de beweeglijke zee en krachtige stormen worden gezet bevestigen het voorgevoel dat er iets onheilspellends te gebeuren staat. Wat begint als een idyllische odyssee, mondt al gauw uit in een regelrechte nachtmerrie; één waaruit je niet zomaar kunt ontwaken of voor weg kunt varen. Rieke stuit, op 150 meter afstand, op een ontelbaar aantal vluchtelingen die schipbreuk hebben geleden op open zee. Ze is ten einde raad: haar boot is te klein en haar middelen te beperkt om deze immense groep te redden, en bovendien is ze helemaal alleen. Vanaf dit moment worden de grenzen van haar belang en van de empathie van haar culturele milieu pijnlijk duidelijk. Styx functioneert als een allegorie over morele plicht en de ambivalentie van het Westen jegens de vluchtelingencrisis. Zodra Rieke om hulp roept via radiocontact met de kustwacht, wordt haar geadviseerd om vooral zo ver als mogelijk van de situatie vandaan te blijven. ‘Back up, stay out, you are not their lifesaver’, klinkt door de speaker. Maar wie gaat dan in godsnaam wél deze honderden levens redden, als zij het al niet doen? Rieke ontwaakt machteloos van de ene nachtmerrie in de andere. Uiteindelijk moet ze erkennen dat er geen enkele manier is om in haar eentje de wreedheden van dit leven tegen te gaan. Alleen toeval kan haar redden. Maar hoe zit het met deze honderden levens?

Het gevaar bestaat dat Styx uiteindelijk ten prooi valt aan zijn eigen pessimistische visies. De film is zo geëngageerd met de ethiek van de wereldpolitiek dat hij duidelijk iets van een verschil wil maken. Het voelt machteloos aan om deze uitzichtloze situatie te aanschouwen, vol bevoorrechte academische types die vluchtelingen over de hele wereld maar aan hun lot overlaten, omdat ze menen een ‘strikt beleid’ te moeten voeren en bang zijn hun baan te verliezen. Dit klinkt te idioot voor woorden als er levens op het spel staan. En dat is het ook. De conclusie dat we uiteindelijk niet veel kunnen als individuen om hen te helpen werkt nog meer in op dat gevoel van pure machteloosheid. Styx construeert een heldere en krachtige morele allegorie en presenteert deze visueel tactiel. Ik vraag me echter af wat nu precies telt als succes voor een verhaal over ethiek en moraal als dit: moet het een oplossing bieden? Of moet het gewoon de juiste vragen stellen? Styx doet dat laatste zonder twijfel.

In de slotscène wordt Rieke verzocht een formulier te ondertekenen, want ‘zij maakt nu deel uit van een onderzoek.’ De ondraaglijke splitsing die zich heeft ontwikkeld tussen twee werelden is niet te missen: de zee die het paradijs oproept voor de één, vormt een rivier van de hel voor een ander. Voor de één worden alle behoeften, buiten de eerste levensbehoeften, vergeten in deze ware survival of the fittest. Voor een ander is het ondertekenen van een formulier meer een categorisch bevel dan dat de levens van andere menselijke wezens werkelijk in acht worden genomen.

Een gevoel van extreme ongemakkelijkheid bekruipt me, starend naar dit scherm waarop honderden ingepakte lijken als mummies worden afgevoerd, terwijl ik achterover leun en met mijn hand in een zak chips glijd. Want dit is geen entertainment. Dit is de keiharde dagelijkse realiteit voor velen. En we kunnen niet meer wegkijken. Styx biedt geen eenvoudige antwoorden of sterker nog: helemaal geen antwoorden. Op een moment trekt Rieke haar zeilen aan om zich van de vluchtelingen af ​​te keren; niet uit onwil, maar uit pure wanhoop en machteloosheid. Hun gedempte kreten worden meegesleurd door de wind. Ze kan zich hier fysiek van af proberen te keren, maar ze mag haar ogen hier hoe dan ook niet voor sluiten. Zodra de situatie zich letterlijk en figuurlijk in haar schoot werpt, blijkt zij gelukkig toch de moreel juiste keuze te maken.

Het is frustrerend, maar waar, dat we individueel weinig kunnen veranderen aan deze desastreuze en uitzichtloze situatie. Dit maakt het des te belangrijk om gezamenlijk stil te staan bij huidige problematiek en om ons te realiseren dat we pas echt iets aan deze situatie kunnen veranderen als we drastische maatregelen en grote stappen nemen. Styx verbeeldt misschien pessimistische visies, maar deze zijn helaas wel de realiteit. Tegelijk biedt de film een schreeuw om actie en verandering. Ik ben opgelucht dat Styx niet het white saviour-verhaal vertelt, want dat zou een zwaar vertekend beeld van de actualiteiten hebben gegeven.

Styx heeft niets voor niets de Duitse Human Rights Film Prize gewonnen. ‘De films die meededen aan de wedstrijd tonen nogmaals aan dat de mensenrechten nog steeds onder druk staan, in Europa en de rest van de wereld,’ zei mede-organisator Klaus Ploth. Het is maar goed dat er films over deze onderwerpen worden gemaakt, die hopelijk de ogen van de grote spelers in dit fucked up systeem eens kunnen openen, of op zijn minst een dialoog kunnen openen. En tot die tijd is het onze morele plicht om in ieder geval onze ogen en monden niet te sluiten.

Leuk? Deel het even!
Leuk? Deel het even!
Written by

Kunsthistorica van origine met een sterke focus op film en fotografie. Schrijft naast Cine voor onder andere voor EXPOSED. Voorliefde voor de nouvelle vague, hedendaagse arthouse en het documentaire genre. Ze beschouwt het stukje plastic van de Cineville-pas als haar gouden ticket naar een andere wereld.

Typ en klik enter om te zoeken