Nu aan het lezen:

Shell Shock: Airplane!

Shell Shock: Airplane!

In Eye Filmmuseum is van 22 maart tot en met 22 mei het filmprogramma Shell Shock te zien, waarin de traumatische ervaringen van mensen na een periode van oorlog en geweld centraal staan. Bij Cine besteden we aandacht aan een aantal films die vertoond worden. Sjoerd van Wijk verdiept zich in de hilarische parodie Airplane!

Airplane! legt onbedoeld het trauma van rampzalig toekomstig verval bloot. Als artefact van een vervlogen wereld spookt de film rond in de populaire cultuur, maar de werkelijke erfenis zit in de persiflage van destructief technisch denken.

Ogenschijnlijk verhaalt deze parodie over de ex-piloot Ted Striker, die door zijn oorlogstrauma niet meer durft te vliegen. Als de passagiersvlucht waar hij aan boord zit geen piloten meer heeft, moet hij noodgedwongen zijn duistere verleden onder ogen zien en het vliegtuig veilig proberen te landen. Dit is aanleiding voor een spervuur aan grappen over de vele clichés waarmee conventionele Hollywoodcinema zulke ingrijpende psychische wonden tracht te diagnosticeren. Exemplarisch is Strikers ‘drinking problem’, wat in Airplane! neerkomt op de inhoud van een glas in je gezicht gooien.

Een filmparodie is niet de plaats voor diepgravend onderzoek naar personages en Airplane! maakt daar dan ook geen pretenties toe. Het trauma van de veteraan is voor het trio makers Zucker, Abrahams en Zucker vooral een kapstok waar zij hun grapjassen aan op kunnen hangen. Een flashback waarin Striker verhaalt over zijn eerste ontmoeting met ex-vriendin Elaine (die tot overmaat van ramp ook op het vliegtuig aanwezig is) toont in een notendop hun formule die zij later in The Naked Gun zouden perfectioneren. De iconische dansscène is een geestige tour de force die ogenschijnlijk het lotsbestemmingsgevoel van prille romantiek op de hak neemt. De wijze waarop vertelt echter meer over de plaats van de mens in een wereld van geproduceerde objecten.

In de wereld van Airplane! regeert namelijk een logica verwrongen tot absurd spektakel. Het menselijk lichaam tart de wetten van de fysica, gebracht als een vanzelfsprekendheid. Elaine wordt in de lucht gegooid en Striker moet wel erg lang wachten om haar weer op te vangen. Vernuftig is geluid hierbij verweven met het beeld. De kneuterigheid van de geluidseffecten als dingen door de ruimte vliegen doet denken aan de films van de Franse komiek Jacques Tati. Dialogen krijgen vaak hun geestige resonantie dankzij de consequente letterlijkheid waarmee de betekenis wordt uitgebeeld: na de uitspraak dat de crew van het vliegtuig vliegt ‘on instruments’, zien we ze in de cockpit muziekinstrumenten bespelen.

Materiële zaken zijn hier niet gerangschikt volgens het praktisch nut. De ordening van objecten lijkt te beantwoorden aan een dictaat van dwaasheid. Er spreekt een zekere efficiëntie uit om zo optimaal mogelijk personen voor paal te zetten. De grondslag is die van onzinnige escalatie. Zo vormt zich een rij van mensen met steeds grovere wapens die om de beurt een vrouw in paniek tot kalmte proberen te manen, iets wat begon met (te) ferm toespreken dat ze rustig moest blijven.

Deze geestige logica blijkt zo een tegengif voor de proliferatie van de berekening. De hilariteit van Zucker, Abrahams en Zucker vergroot de absurditeit van een wereld waar alles gevat is in calculatie uit.

In alles ademt de film de sfeer van de late jaren 1970, zoals de disco van de Bee Gees in de soundtrack. Als parodie passeren vele verwijzingen de revue die de tand des tijds niet doorstaan hebben. De opening waarin het vliegtuig als Jaws uit de wolken verschijnt is nog steeds herkenbaar, maar grappen als het spreken van ghetto slangtaal Jive komen archaïsch over. De film normaliseert tevens een materiële levensstandaard die gestoeld is op voortdurende technologische ontwikkeling. Het vliegen lijkt iets vanzelfsprekends te zijn, evenals de gehele infrastructuur die deze destructieve vorm van reizen in stand houdt. Diverse sociale situaties in het vliegtuig spotten met alledaagse beslommeringen.

Zo lijkt Airplane! een cultureel artefact dat in het heden rondspookt als een recent verleden wat verdwenen is. De film boort namelijk indirect een nieuw trauma aan. Kinderen die nu geboren worden, zullen nooit de materiële levensstandaard en zorgeloosheid die uit Airplane! spreekt kennen. De Industriële Revolutie is een ramp voor de Aarde gebleken met onder andere de klimaatcatastrofe als gevolg. Kinderen die nu opgroeien wacht onvoorstelbare rampspoed.

Het zadelt de komedie onbedoeld op met een bijsmaak van tragiek. Toch geeft deze hernieuwing van de context ook de impliciete persiflage van techniek in Airplane! extra cachet. Nu de gevolgen van de exploitatie inherent aan industriële technologie steeds meer zichtbaar worden, is het noodzakelijk ze te ontmantelen met de lach. Op deze manier start de verwerking van het trauma van toekomstig verval.

Leuk? Deel het even!
Leuk? Deel het even!
Typ en klik enter om te zoeken