Shadow Game is een ‘coming of age’  verhaal, een avonturenfilm door Europa met pubers als onze gidsen’. Deze omschrijving doet vermoeden dat het hier om een fictiefilm gaat, maar niets is minder waar. De interactieve documentaire die deel uitmaakt van een groter, overkoepelend multimediaal project, belicht de harde realiteit van de donkere krochten van Europa. Naast deze anderhalf uur durende documentaire bestaat het project uit een webserie, een adventure game en een fotoreeks en -tentoonstelling in samenwerking met fotografe en voormalig Zilveren Camera winnares Cigdem Yuksel. Het project van Eefje Blankevoort en Els van Driel (die eerder samen aan o.a. De Asielzoekmachine werkten) is daarnaast gemaakt in nauwe samenwerking met journalist Zuhtoor al Qaisi en de hoofdpersonen zelf. Shadow Games gaat dit weekend online in première op het Movies that Matter Festival.

De protagonisten van deze film zijn minderjarige vluchtelingen die hun door oorlog verscheurde landen zijn ontvlucht en zich begeven door heel Europa: van Griekenland tot Noord-Macedonië, Servië en Bosnië en Herzegovina, van Italië naar Frankrijk en Nederland. Shadow verwijst naar de schaduwwerelden die zij onderweg moeten trotseren, waarin zij geconfronteerd worden met wilde dieren en rivieren, barre weersomstandigheden, pratende hekken, levensgevaarlijke mijnenvelden, onbetrouwbare smokkelaars en agressieve grenswachten. ‘The game’ verwijst naar de uiterst bitter-ironische term die de jongeren zelf gebruiken voor het oversteken van landsgrenzen. Iets dat steeds moeilijker wordt en soms bijna onmogelijk blijkt te zijn. Zo vertelt Fiaez (17) uit Soedan dat hij al bijna twintig keer heeft geprobeerd de grens tussen Italië en Frankrijk over te steken. Mustafa (17), die drie jaar geleden Irak is ontvlucht, vertelt dat hij maar liefst vijftig keer tevergeefs heeft geprobeerd Kroatië binnen te komen, maar telkens wordt toegetakeld door gewelddadige grenspolitie.

Fiaez (17) © fotografie Ton Peters

Dit ‘spel’ valt weer onder te verdelen in verschillende vormen: “De truckgame, traingame, mountaingame, rivergame,” somt SK (15) uit Afghanistan op. En niet te vergeten de “pedestrian game”: honderden, soms zelfs duizenden kilometers lopen, totdat je teennagels eraf vallen en je hoofd uit elkaar knalt van de koppijn. Dit ‘spel’ behelst het ondergaan van een vaak levensgevaarlijke, verraderlijke tocht, waarbij de ‘spelers’ maandenlang, en soms zelfs jarenlang, hun levens op het spel zetten. Dit is natuurlijk allesbehalve een spel. Het als zodanig beschouwen is een overlevingsmechanisme dat hen in staat stelt om vooruit te blijven kijken en doelen voor ogen te blijven houden. Opgeven of terugkeren is namelijk geen optie. “Do or die. This is the question”, aldus Fouad (15), met een verbeten glimlach op zijn gezicht.

Shadow Game
is niet alleen in haar mozaïek vertelstructuur en crossmediale karakter uniek, experimenteel en grensverleggend, maar ook in het feit dat de jongeren hun tochten grotendeels zelf gefilmd en verteld hebben. Daardoor wordt een verhaal dat normaal gesproken óver hen gevormd en verteld wordt, letterlijk en figuurlijk in hun eigen handen gelegd. Het beeldmateriaal is deels op mobiele schermen door henzelf geschoten, gedurende een periode van drie jaar. Daarnaast zijn er persoonlijke sociale media fragmenten toegevoegd. Dit is een meer impactvolle en respectvolle manier om deze verhalen te vertellen dan ik tot dusver elders gezien heb.
De individuele, persoonlijke verhalen worden zelden op zo’n indringende en gelijkwaardige wijze verteld als dat hier het geval is.

De film geeft zo een unieke inkijk in een wereld die doorgaans onderbelicht blijft. De vluchtelingenproblematiek wordt in zijn totaliteit en algemeenheid misschien wel groots belicht in de media, maar dit wordt veelal met een afstandelijke, hiërarchische helikoptervisie gedaan. Het is onmogelijk om deze enorm uiteenlopende, complexe en gelaagde verhalen te oversimplificeren en proberen te vatten in iets abstracts als een kaart of statistieken met harde cijfers, zoals regelmatig wordt gepoogd door traditionele media. Migranten en vluchtelingen die worden weggezet als gelukszoekers zijn aan de orde van de dag in verscheidene westerse, nationale en internationale media die bijdragen aan het foutief framen van de migranten- en vluchtelingencrisis. Termen als ‘illegale grensoverstekingen’ zetten alle vluchtelingen en migranten weg als criminelen, terwijl er nauwelijks legale opties zijn om de EU binnen te komen; zo wordt wederom pijnlijk duidelijk in bijna alle verhalen van deze jongens. Eenmaal aangekomen in Nederland kan er wél asiel worden aangevraagd – een mensenrecht, op papier -, maar daarvoor moeten ze eerst deze helletocht zien te overleven.

Shadow Game vertelt verhalen van jongeren uit verschillende landen – van Syrië tot Irak, Iran en Pakistan – met ieder hun eigen, persoonlijke verhaal, geschiedenis, identiteit, gemis, pijn, verdriet, en reden om hun thuisland te hebben moeten ontvluchten. Ze zijn stuk voor stuk volhardend, veerkrachtig, gedreven, gevoelig, inspirerend, creatief, ontwapenend en enorm bewonderenswaardig om verschillende redenen; van hun ongekend optimisme en eindeloze doorzettings- en verbeeldingsvermogen, tot de immense liefde voor hun familieleden. Ik word keer op keer gegrepen door de zachtaardigheid waarmee deze jongens alles en iedereen dat hun pad kruist tegemoet blijven treden; van straatkatten waarmee ze hun eten delen, tot het helpen van medereizigers. Ze vertellen hoe gelukkig ze ooit waren in hun thuislanden en wat ze ervoor hadden willen geven om daar te hadden kunnen blijven. Eén van de vele hartverscheurende momenten: Mustafa (17) vertelt in paniek dat hij niet terug naar Irak kan, maar ook niet de grens over mag steken, dus ergens in deze onzekere hel op aarde vast zit; gescheiden van zijn familie en verscheurd van verdriet.


Mustafa (17) © still uit Shadow Game

Alle verhalenvertellers – van (foto)journalist tot filmmaker – hebben de verantwoordelijkheid om de invloed die zij uitvoeren op het collectieve narratief serieus, en onder de loep, te nemen. ‘Een verhaal dat goed verteld wordt kan jouw perspectief op de wereld veranderen’, is niet voor niets het motto van het productiebureau Prospektor. Het is de hoogste tijd dat het vluchtelingennarratief verandert, en daarmee ook de insteek van een noodzakelijk dialoog over immigratie. Shadow Game levert hier een grote en waardevolle bijdrage aan, door deze verhalen in handen te leggen van de enigen die deze op de meest waarachtige, respectvolle manier kunnen vertellen: de hoofdpersonen zelf. Te lezen op de website van Prospektor valt ook dat zij de bewuste keuze hebben gemaakt om de film niet expliciet over de vlucht, migratie of vluchtelingschap te laten gaan, maar juist over deze jongeren op de grens van kind en volwassenheid; een fase waarin iedereen zich kan herkennen. Zij focussen zich eerder op “de zoektocht naar hun identiteit, hun roekeloosheid, vriendschappen, ontwakende seksualiteit, teleurstelling, nederlagen en overwinningen.”

Shadow Game is een humanistisch, respectvol document van en over minderjarige jongeren die in eerste instantie niet op zoek zijn naar geluk, maar hun leven wagen voor iets dat een basisrecht voor iedereen zou moeten zijn: veiligheid, vrede en bescherming.

“If it is war, you have to save yourself. We only want to lead a peaceful life. In an area where you can not go out after dark, cannot get an education, cannot go to the doctor, school or the academy, where a person doesn’t have any peace… Would you spend your time there?” , aldus Fouad (15), die anderhalf jaar geleden Afghanistan ontvluchtte. Zonder op een antwoord te hoeven wachten, stelt hij overtuigd: “You would not spend your life there.” 

Met tranen in mijn ogen en een knoop in mijn maag zoek ik mijn warme bed op, bezinnend op wat deze jongen zojuist in de camera zei.
“We sit here and look at those buildings”, zegt hij wijzend naar verlichte flatgebouwen aan de overkant van de rivier in Belgrado, waarlangs hij onder een brug slaapt. “They sleep in those delighted rooms, in those beds. Those people are very lucky.”  En zo is het maar net. Regisseur Els van Driel in het persbericht: “Het verschil tussen deze jongens en een Nederlandse tiener is simpel: de een heeft geluk, de ander heeft pech. Maar in wezen zijn ze hetzelfde.”


Slapen onder de brug over de Belgrado rivier © still uit Shadow Game

Tot slot: een diepe virtuele buiging voor zowel de hoofdpersonen als de regisseurs van Shadow Game. De hoofdpersonen, voor hun moed, openheid en bereidheid om hun verhalen op zulke persoonlijke wijzes te vertellen. De makers, omdat zij jarenlang belangeloos aan dit project gewerkt hebben en de sterke noodzaak hebben gevoeld om bij te dragen aan een alternatief narratief, in een tijd waarin (naar eigen zeggen) veel mensen misschien “vluchtelingenmoe” zijn. In dergelijke tijden is de noodzaak om alternatieve manieren te vinden om deze verhalen te blijven vertellen des te groter. De hoeveelheid en verscheidenheid aan verhalen is helaas te groot om hier te behandelen. Iedereen zou deze film moeten zien, incluis middelbare schoolleerlingen en het gehele Tweede Kamerledenschap. En de verhalen zijn nog niet afgelopen. Vind meer updates en verhalen op shadowgame.eu. 

Het Movies that Matter Festival vindt dit jaar volledig online plaats van 16 t/m 25 april 2021. Bezoek moviesthatmatter.nl voor alle films en programmeringen. Op zondag 18 april vindt er naar aanleiding van Shadow Games een online impactgesprek plaats over het Europese asielbeleid.