Nu aan het lezen:

Noah

Noah

 

Het verhaal van de zondvloed is volgens de moderne wetenschap ouder dan de Bijbel. Al in het Gilgamesj-epos, een van de oudste op schrift gestelde verhalen, komt een variant voor, inclusief ark. De mens heeft zo lang we weten zin geprobeerd te geven aan de rampen die het overkomt. In de avonturen van Gilgamesj zijn dat soort verklaringen nog redelijk simpel: mensen zijn overgeleverd aan de wispelturige aard van hun goden. Heeft er boven één een slechte dag, dan sterven er beneden duizenden een gruwelijke dood. Dat de Bijbel tegenwoordig nog zo populair is, heeft er zeker mee te maken dat al in de oudste delen van het Oude Testament de verhouding tussen mens en god veranderd is. God is moreel geworden, net als de mens.

Die moraliteit speelt een grote rol in het zondvloed-verhaal in de Bijbel. Want met de evolutie van waarden ontstaan nieuwe dilemma’s in de vorm van tegengestelde visies. Darren Aronofsky  en co-scenarist Ari Handel hebben dat heel goed begrepen in hun herbewerking van het oeroude verhaal voor de film Noah uit 2014. Ze zijn diep in de Joodse mythologie omtrent Noach en zijn antediluviaanse (van voor de zondvloed) voorvaderen gedoken. Met name uit het apocriefe boek van Enoch hebben ze veel extra materiaal gehaald als aanvulling op de Bijbelse tekst. Daarmee speelde Aronofsky behoorlijk hoog spel. Toen Noah in de Verenigde Staten werd uitgebracht barstte er vanuit de evangelische hoek een storm van kritiek los. Maar Aronofsky deed niets anders dan de samenstellers van de Bijbel deden. Hij heeft het zondvloed-verhaal mee laten groeien met de culturele veranderingen die in de tussenliggende millennia hebben plaatsgevonden.

noah4

Noah begint nog matig. Op een behoorlijk geforceerde manier wordt uit de doeken gedaan hoe na Kaïns moord op Abel een splitsing is ontstaan tussen de afstammelingen van Kaïn en nakomertje Seth. De afstammelingen van Kaïn zijn een menigte die een soort industriële samenleving hebben moeten stichten om in hun behoeften te voorzien. Ze bedrijven mijnbouw en eten vlees. Dit staat hier symbool voor de mens die door de schepper als heerser over de natuur is aangesteld en ervan neemt wat hij wil. De afstammelingen van Seth zijn enkelingen, met als laatste in de lijn Noach, hier gespeeld door Russel Crowe, en zijn zonen. Zij leven volgens de filosofie dat je alleen van natuur neemt wat je nodig hebt om te overleven. De mens is volgens hen als hoeder van de natuur aangesteld; niet als kroon, maar als sluitstuk op de schepping.

Het gedrag van de lijn van Kaïn, onder aanvoering van de Bijbelse eerste smid Tubal-cain (Ray Winstone in een rol die je doet afvragen waarom hij niet in álle films de slechterik speelt), doet sterk denken aan dat van industriële maatschappijen. Ze storten zich op de beschikbare hulpbronnen, gebruiken deze zo snel als ze kunnen, en gaan op zoek naar verdere plunderingen. De gelijkenis ligt er zo dik op dat ik hier de gevoelens van die Amerikaanse Christenen maar al te goed begrijp. “Hun” Bijbelverhaal wordt hier wel erg duidelijk gebruikt om als allegorie te dienen voor de tegenwoordige tijd.

noah2

De film ademt beter in de stukken tussen deze uiteenzettingen door. Als Noach zijn eerste visioenen krijgt over de zondvloed bijvoorbeeld. In prachtige beelden, die sterke associaties met de hallucinogene beelden van Nicolas Roegs Walkabout oproepen, schept Aronofsky daar zijn mythologische wereld. Beide regisseurs creëren door hun manier van filmen een afstand tussen hun filmische en onze dagelijkse realiteit. Roeg hanteert hiervoor voornamelijk montage. Aronofsky gooit het over de boeg van het kleurgebruik. De onwerkelijk felle kleuren die hij hanteert passen goed bij de verheven mythologische thema’s die hij behandelt. Aan de andere kant van het spectrum zijn veel scènes juist in intiem chiaroscuro geschoten.

Deze intieme scènes zijn misschien wel de mooiste van de hele film. Hierin wordt namelijk de psychologische kant van Noachs taak uitgediept. Het is een groot gewicht dat op de brede schouders van Crowe wordt getorst in Noah. Hij is degene die de opdracht van God krijgt om mee te werken aan de vernietiging van de mensheid. Alleen de onschuldigen mogen gered worden wat, zo blijkt in een visioen, de dieren betekent. Dat hij en zijn zoons meegaan op de ark staat wel vast, maar of het de bedoeling is dat ze daarna de mensheid een nieuwe start zullen geven of dat dit het einde is van de mens, dat is minder duidelijk. De vondst en opname in het gezin van het gewonde meisje Ila zou op het eerste kunnen wijzen, ware het niet dat zij door haar wond onvruchtbaar blijkt.

noah3

De uitkomst van Noach vraagstuk mag duidelijk zijn, gezien het feit dat de mensheid niet uitgestorven is. De weg naar die uitkomst is echter van een intense genialiteit die ik zelden in films heb aangetroffen. Ieder personage, of het nu Ila, Noachs vrouw Naameh (Jennifer Connelly), hun zoons of Tubal-cain betreft, heeft een specifieke en begrijpelijke rol in de plotverwikkelingen. De manier waarop Ray Winstone de woorden ”I am a man, made in your image. Why will you not converse with me?” uitspreekt staan in mijn geheugen gegrift. Daarmee blijkt dat de tegenstelling tussen de afstammelingen van Seth en die van Kaïn niet alleen bedoeld is om een allegorie te creëren voor de verschillende opstellingen tegenover klimaatverandering. Aronofsky en Handel stellen daarmee twee tegengestelde visies op de plek van de mensheid in de schepping. De één staat voor een bescheiden opstelling van de mens, de ander voor een dominante. Zo krijgt een oud verhaal nieuwe zeggingskracht voor problemen van de tegenwoordige tijd, zonder dat de oorspronkelijke betekenis verloochend wordt.

Leuk? Deel het even!
Leuk? Deel het even!
Written by

Historicus van opleiding en ICT-specialist van beroep. Houdt vreemd genoeg niet bijzonder veel van films over historische gebeurtenissen of computers. Films over andere onderwerpen kunnen er wel mee door.

Typ en klik enter om te zoeken