Nu aan het lezen:

Naar een filmkritiek voor het Antropoceen

Naar een filmkritiek voor het Antropoceen

In een periode waarin hitterecords elkaar opvolgen en de voorspellingen omtrent klimaatverandering steeds grimmiger worden is filmkritiek misschien niet het eerste waar je aan denkt als het gaat om het aankaarten van die zorgwekkende ontwikkelingen. Je zou je af kunnen vragen of het de taak van de criticus is om de ecologische impact van de productie van een film mee te nemen in een recensie. Het gaat immers om de beoordeling van de kwaliteit van een film vanuit een vertoningscontext. Het achterliggende proces van het maken blijft daarbij grotendeels achterwege. En dan is er nog de uitdaging hoe je milieukwesties überhaupt kunt verwerken in een kritiek waarvan vooral wordt verwacht dat het gaat over de vorm en de inhoud. Toch dwingt de ernst van de huidige situatie ook critici om na te denken over de nieuwe positie die zij in moeten nemen ten opzichte van films die gemaakt worden in deze onzekere periode.

Het idee om een opiniestuk over de rol van filmkritiek in het Antropoceen (de voorgestelde naam van het geologische tijdperk waarin menselijke activiteit de natuur extreem ontwricht) werd aangewakkerd door een verrassend artikel dat mij een onthullend perspectief gaf op hoe wij omgaan met zoiets onschuldigs als het streamen van content. Een aantal jaar terug werd ik via mijn Facebookfeed gewezen op het stuk The Ecological Toll of a Netflix Binge van Ingrid Burrington. Het artikel was op meerdere vlakken een eyeopener omdat Burrington op kritische wijze onze liefde voor de Cloud en het internet analyseerde. We zien die als elementen van schone en efficiënte netwerken die ons non-stop voorzien van grote hoeveelheden informatie. Wij associëren dat soort technologie niet met tastbare zaken zoals vervuilende fabrieken of afvalbergen, omdat de Cloud en draadloze verbindingen ‘onzichtbaar’ zijn. Je haalt zo je iPhone uit je zak om een film te streamen in de trein of je logt tijdens je vakantieadres in op je Netflix-account zodat je jouw favoriete serie kunt blijven volgen.

Maar Burrington is zo scherp om ons te wijzen op de tactiele kanten van die handelingen die zo gewoon en alledaags zijn geworden. Want hoe zit het nu met energieverbruik en verspilling? Als een populaire nieuwe serie uitkomt is het logisch dat het gebruik van een streamingdienst toeneemt en daarmee ook het netwerk wordt belast. De consument ziet die kant echter niet en wordt verleid door het gemak: altijd en overal ononderbroken streamen. De realiteit heeft echter een heel ander gezicht volgens Burrington en een expert die zij citeert: ‘Often people think of [data centers] as almost like cathedrals of servers. Very clean computer equipment, white walls and things—the reality is, these are factories (…) The impact of data centers—really, of computation in general—isn’t something that really galvanizes the public, partly because that impact typically happens at a remove from everyday life.’

Er zijn veel factoren die volgens Burrington uit gemakzucht worden vergeten: ‘(…) things like water usage, pollution from backup generators, supply chains for the rare earth minerals used in hardware, and the toxic materials involved in the production of this hardware.’ Toch verbinden wij ons gedrag als vrij passieve filmkijkers niet met vervuiling of verspilling. Bingen is nu eenmaal de norm en streamingdiensten blijven steeds maar meer content aanbieden om aan onze gulzigheid tegemoet te komen.

A Tale of Hidden Histories in Eye filmmuseum (Foto: Studio Hans Wilschut)

Dit is maar een ‘verborgen’ aspect waar wij als critici en journalisten meer rekening mee moeten houden in de toekomst. Een heel ander probleem dat vaak niet wordt behandeld in de kritiek van een film is hoe producties verspillend zijn of een natuurlijke locatie langdurig kunnen ontwrichten.

Tijdens de expositie A Tale of Hidden Histories in EYE was er een installatie te zien van de kunstenaars Adam Broomberg en Oliver Chanarin waarin zij de impact van het productieproces van Catch 22 onderzochten. Die oorlogsfilm werd in 1970 in een afgelegen plaats in Mexico geschoten door Mike Nichols die een hele vloot bommenwerpers tot zijn beschikking had. De installatie toont objecten die Broomberg en Chanarin hadden teruggevonden in het gebied zoals onderdelen van vliegtuigen. Na al die jaren konden zij nog steeds sporen zien in het landschap en achtergelaten rekwisieten opgraven uit de aarde.

Catch 22 is geen uitzondering en er zijn genoeg grote producties die ongetwijfeld zeer verspillend zijn geweest. In Apocalypse Now was de Filipijnse jungle niets meer dan een achtergrond voor grote explosies en bombastische sets die met veel moeite gebouwd werden door lokale dagloners. Je ziet het in de confronterende documentaire Hearts of Darkness. Net zo onthullend is Burden of Dreams waarin de rampzalige productie van Fitzcarraldo gevolgd wordt. Ditmaal is de Peruviaanse jungle ondergeschikt aan de artistieke overmoed van Werner Herzog die voor zijn film een enorme stoomboot een heuvel op liet slepen door inheemse arbeiders.

Apocalypse Now

Dit soort voorbeelden van megalomane regisseurs worden nog steeds tweeslachtig beoordeeld. We weten dat er een hoge prijs is betaald voor het realiseren van de film, maar het succesvolle resultaat rechtvaardigt eventuele misstappen die zijn gedaan tijdens het maakproces. Het benadrukt misschien wel het beste ons ontzag voor de kunstenaar en zijn antropocentrische visie. In kunst zetten wij de wereld naar onze hand. De natuur moet wijken voor de visie van de maker. Het is het Antropoceen ten voeten uit.

Maar wij hebben niet alleen met auteurcineasten en kunstenaars te maken. Film is ook net zo goed entertainment en het merendeel van de producties bestaat uit matige tot slechte films die je als kijker zo weer bent vergeten, maar die wel een blijvende impact hebben gehad op het milieu. In een artikel van Gut Castley analyseert hij de gevolgen van de productie van Pirates of the Caribbean: Dead Men Tell No Tales  in een natuurgebied in Australië. In vergelijking met andere industrieën zijn de effecten kleinschaliger ook al laat zo’n groot project blijvende sporen achter in het gebied. Carolyn Buchanan deed voor de Harvard-universiteit een veel uitgebreider onderzoek naar de CO2-voetafdruk van Hollywood-producties. Daarbij kijkt zij naar zaken zoals het vervoer van acteurs en de crew door middel van veelvuldige vluchten. Al die organisatorische en logistieke handelingen hebben niet per definitie een resultaat. Scènes kunnen uiteindelijk sneuvelen tijdens de montage en daarmee is veel werk voor niets geweest.

Fitzcarraldo

Dit soort reële en veelvoorkomende situaties roept de vraag op in hoeverre een criticus verspillende productiepraktijken mee moet nemen in zijn uiteindelijke oordeel over een film. Is een matige film ook nog eens extra nutteloos als je gaat kijken naar de CO2-Voetafdruk? En moeten we naast sterren ook keurmerken uitdelen om te laten zien hoe vervuilend of duurzaam een film is?

Bovenstaande vragen zijn op dit moment geen taboe, ze vormen niet eens het onderwerp van de discussie. We willen er liever niet over nadenken en ik moet stiekem toegeven dat ik dat ook niet wil doen. Als een cinefiel is het een hele opgave om een dierbare film opnieuw vanuit een milieubewust perspectief te analyseren. Als liefhebber wil ik me laten verwonderen door een gewaagde en ambitieuze visie of spectaculaire scènes die onvergetelijk zijn. En dan zijn wij ook nog eens onverzadigbare consumenten. Want willen wij niet allemaal een streamingservice met een onbeperkt aanbod van films en de mogelijkheid om die op elk moment te kunnen zien? Zaken zoals duurzaamheid en gematigdheid zijn niet echt aanlokkelijk voor mensen die van film houden.

En toch kunnen wij niet om het dilemma heen waar we nu op afstevenen zonder dat wij de koers kunnen wijzigen. In een wereld waarin elke vorm van productie en consumptie problematisch is, zal film net zo goed moeten worden onderworpen aan strenge en doortastende kritiek. De kans is groot dat de overmoedige houding van bepaalde filmmakers niet meer realistisch is in een tijd van toenemende schaarste en een kwetsbaar ecosysteem. Ergens hoop ik dat ik me als criticus niet bezig hoef te houden met dat soort zaken, maar ik ben bang dat wij al zijn ingehaald door een nieuwe werkelijkheid. De vraag is dan hoe de rol van filmkritiek vanuit die context moet veranderen om relevant te blijven. Tijd dus voor een nieuwe filmkritiek die past bij het Antropoceen.

Leuk? Deel het even!
Leuk? Deel het even!
Written by

George is een kunsthistoricus en ongeneeslijke cinefiel en schrijft naast Cine voor Schokkend Nieuws, Frameland, Gonzo (Circus) en de Filmkrant. Daarnaast kun je zijn kunstkritiek lezen in Metropolis M en Tubelight. Film is alles voor hem. Een manier om te ontsnappen aan de harde realiteit maar ook het perfecte medium om diezelfde rauwe werkelijkheid te vangen en begrijpelijk te maken.

Typ en klik enter om te zoeken