Hoeveel mensen zullen So Long, Marianne van Leonard Cohen meegezongen hebben en daarmee een bitterzoet afscheid hebben genomen van een geliefde? Er was in ieder geval maar één Marianne waarvoor het nummer daadwerkelijk geschreven was: Marianna (want zo heette ze eigenlijk) Ihlen. De relatie tussen haar en Leonard is bepalend geweest voor zijn leven en werk, reden dus om een documentaire te maken over hen beiden, moest Nick Broomfield gedacht hebben. In Marianne and Leonard: Words of Love vangt hij de melancholische schoonheid van Leonards muziek in prachtige poëtische beelden, al ligt de focus vooral op Leonard en wordt Marianne weinig meer dan een muze.

Marianne en Leonard leerden elkaar in de jaren zestig kennen op het idyllische Griekse eiland Hydra. Ze brachten er samen jaren door, tot Leonard steeds vaker voor langere tijd naar Canada en Amerika reisde om aan zijn muziekcarrière te timmeren. Uiteindelijk groeiden ze uit elkaar, maar de genegenheid voor elkaar bleef altijd bestaan, zelfs tot vlak voor hun dood. Leonard schreef haar op haar ziektebed: ‘Dearest Marianne, I’m just a little behind you, close enough to take your hand.’ Drie maanden later overleed hij zelf.

Met dit soort poëzie heeft Leonard al decennialang mensen geraakt. De documentaire versterkt het beeld van een gevoelige man die het menselijk lijden in ontroerende muziek heeft weten te vangen. In Marianne and Leonard leren we hem ook kennen als een rokkenjager, als iemand die veel drugs gebruikte, als verlegen, maar ook humoristisch, als dolend, maar ook als iemand die rust vond in een boeddhistisch klooster. Voor wie Leonard en zijn muziek een beetje kent zal niets van dit alles nieuwe informatie zijn.

Vandaar de extra focus op Marianne, want hoe meer we over haar weten, hoe meer we ook over hem te weten kunnen komen. Het verhaal wordt gedragen door interviews met allerlei mensen die de twee geliefden gekend hebben en een paar audio-interviews met hen twee. Ondertussen zien we veel foto’s en filmopnames die op Hydra zijn gemaakt, dromerige en romantische beelden die bijdragen aan het idee dat hun tijd daar samen utopisch moet zijn geweest. Vooral Marianne spat van het scherm af, met een mooie lach en een warme, vredige uitstraling.

Het zal ook aan de relatie van de filmmaker tot Marianne liggen dat ze zo liefdevol is geportretteerd; Nick Broomfield was in die jaren 60 korte tijd een van haar geliefden. Broomfield heeft al meerdere documentaires over muzikanten op zijn naam staan (Whitney: Can I Be Me?, Kurt & Courtney), waar vaak zijn fascinatie met zijn subjecten uit blijkt, maar dit is zijn meest persoonlijke documentaire tot nu toe. In zijn voice-overs klinkt een diepe bewondering voor Marianne door.

Toch blijft Marianne behoorlijk eendimensionaal. De geïnterviewden omschrijven haar als een muze: ‘She was so encouraging. And she was so nurturing. It’s the woman power, the ability to nurture and love and encourage.’ Het is zeker een gave om anderen echt te kunnen aanmoedigen, ze liefde te geven en ze te stimuleren om hun zielenroerselen om te zetten in kunst. Dat Marianne dit talent bezat en een rol heeft gespeeld in de totstandkoming van de muziek van Leonard is heel bijzonder, maar ze zal veel meer zijn geweest. Ze zal talloze andere karaktertrekken, wensen en ambities gehad hebben waar we niet over horen. Vooral het stuk in de documentaire waarin ze terug verhuist naar Noorwegen en daar probeerde meer op zoek te gaan naar zichzelf roept vragen op. Wat ontdekte ze dan over zichzelf? Hoe heeft ze de rest van haar jaren doorgebracht? Waarin vond zij voldoening en hoe keek zij terug op haar leven?

Dat hier niet voldoende aandacht aan wordt besteed is vooral wrang omdat vrouwen vaak de muzen zijn en daarmee gereduceerd worden tot dienend aan de mannelijke kunstenaar. De verlangens van vrouwen doen er minder toe, en hun kunst wordt al helemaal uit de geschiedenis geschreven. Als Broomfield zowel Leonard als Marianne als complexe personen had willen neerzetten, had hij haar niet alleen een muze laten zijn.

Ondanks deze tekortkoming heeft Broomfield er goed aan gedaan haar een hoofdrol te geven. Zo krijgt de Marianne die velen alleen kennen als het subject van een bekend nummer meer vorm. Ook Leonard krijgt meer diepgang door hoe hij zich tot haar verhield, waaruit zijn liefde voor andere mensen en de gave dat in mooie teksten om te zetten duidelijk wordt. Vooral zijn laatste woorden aan haar, uit de brief die hij haar stuurde toen ze bijna stierf, blijven je het best bij: ‘I’ve never forgotten your love and your beauty. Safe travels, old friend, see you down the road.’