Opvallend veel films in deze 50e editie van het International Film Festival Rotterdam zagen aan de stoelpoten van het patriarchaat. Soms subtiel, soms met de botte bijl.

Zoals in het taaie Gritt. Het titelpersonage is een performancekunstenaar met grootse ideeën. Ze wil een ritueel creëren met heel Oslo, een menselijke keten om samen ‘het verschuivende paradigma te omarmen’. Weg van het patriarchaat en de witte overheersing. Performancekunst is een makkelijk doelwit voor ridiculisering en ook hier lijkt dat aanvankelijk de insteek. Maar regisseur en scenarist Itonje Søimer Guttormsen stapt al gauw weg van dat cliché.

Uiteindelijk gaat Gritt vooral over een vrouw die wanhopig op zoek is naar een manier om zich te uiten en de muren waar ze daarbij op stuit. Van de gemeentelijke kunstenraad die haar plan afwijst omdat ze geen relevante scholing of opvoeringsgeschiedenis heeft, tot het performancecollectief waar ze schoorvoetend wordt toegelaten, maar creatief aan de zijlijn staat. Birgitte Larsen maakt indruk als Gritt, die op steeds meer aspecten van haar leven de controle verliest. Als ze die ooit al had.

As We Like It

Veel speelser is het Taiwanese As We Like It, een hervertelling van William Shakespeare’s As You Like It. In de film worden alle rollen gespeeld door vrouwen, een omkering van de tijd van Shakespeare, waarin alleen mannen op het toneel mochten staan. In het stuk wordt verkleed en vermomd dat het een lieve lust is in het Woud van Arden, dat in de film vertaald is naar een utopisch stadsdeel waar internet uit den boze is en pakketjes nog met aandacht worden bezorgd.

Maar het spel dat filmmakers Chen Hung-i en Muni Wei spelen met genderconventies komt niet echt overtuigend uit de verf. Uiteindelijk blijft het alsnog vrij binair. Het voelt als een gemiste kans in een film die duidelijk met veel plezier gemaakt is. Richting het einde is er een scène waarin een koppel dat een kind verwacht ruziet over de kleur van de babyspullen. Roze of blauw. De winkelmedewerker suggereert wit, want dat is neutraal. Maar genderidentiteit is nu juist alles behalve neutraal. Het is alle kleuren van de regenbogen en alle tinten daar tussenin.

Looking for Venera

Juist gevangen in normatieve genderrollen is de hoofdpersoon uit het Kosovaarse Looking for Venera. De gereserveerde Venera bloeit op wanneer ze op sleeptouw wordt genomen door de extroverte Dorina. Die neemt haar mee naar feestjes en daarmee onder de aandacht van jongens. Maar op eigen voorwaarden je seksualiteit ontdekken is er voor een meisje niet bij in deze kleine dorpsgemeenschap waarin iedereen op elkaars lip zit. Terwijl de jongens ongemoeid rotzooi trappen, worden de meisjes nauwlettend in de gaten gehouden door vaders, broers, neven.

Hoe afknellend de normen voor vrouwen werken toont Norika Sefa in de compositie van haar shots, die regelmatig delen van het lichaam buiten het frame duwen, om zo te benadrukken dat vrouwen (en ook mannen) in hokjes worden geplaatst die niet passen. Langzaam maar zeker groeit in Venera de vastbeslotenheid om over haar angst heen te stappen en die kaders te breken.

Beginning

Ook Dea Kulumbegashvili gebruikt cameravoering om de toestand van haar hoofdpersonage te duiden in haar indrukwekkende debuutfilm Beginning. Op het Georgische platteland woont Yana met haar man David, die daar een kleine gemeenschap van Jehova’s Getuigen leidt. Tot ongenoegen van buurtbewoners, die het gebedshuis in brand steken. Yana uit haar bezorgdheid, die diep gaat, maar David wil er niets van horen. In één adem veegt hij haar zorgen van tafel én beschuldigt haar ervan er niet onvoorwaardelijk voor hem te zijn. Vervolgens vertrekt hij om geld te ronselen voor het wederopbouwen van de kerk.

In strakke, vierkante kaders en lang aangehouden shots volgt Kulumbegashvili Yana. Zowel met die vorm als met een paar specifieke scène verwijst de film naar Chantal Akermans Jeanne Dielman, 23 quai du Commerce, 1080 Bruxelles. Yana wordt steeds opnieuw geconfronteerd met dominante mannen die haar toch al beperkte ruimte inperken en aantasten. En intussen vraagt ze zich af wat er moet worden van haar zoon, van wie David vastbesloten is een ‘echte man’ te maken. Op uiterst gecontroleerde wijze leidt Kulumbegashvili haar film naar een verpletterende conclusie.

Black Medusa

Waar in Beginning het geweld zorgvuldig gedoseerd is, daar is het in Black Medusa de hoofdmoot. De Tunesische film volgt de jonge vrouw Noura gedurende negen nachten waarin ze een spoor van levenloze mannenlichamen achterlaat. Mannen die haar zwijgen maar al te graag verwarren met toestemmen en zich niet afvragen wie of wat haar stem ontnam.

De makers, ismaël en Youssef Chebbi, hebben zich duidelijk laten inspireren door vrouwelijke wraakfilms als Abel Ferrara’s Ms. 45 en ook echo’s van Ana Lily Amirpours A Girl Walks Home Alone at Night klinken luid door, maar weten nergens de gelaagdheid van die voorbeelden te evenaren. De film wordt nooit meer dan de som van delen die we al eerder (en beter) in films hebben gezien met een hoofdpersonage als een blank canvas waar niets achter schuilgaat.

Mayday

Nog meer wraak op mannen treffen we aan in het Amerikaanse Mayday, de eerste speelfilm van Karen Cinorre. De soms wat stuurloze maar ambitieuze film begint op een trouwdag, gefilmd met de ontnuchtering van tl-lichten na een schoolfeest. Wanneer de bruid snikkend in de toiletten staat, vertrouwt de toiletdame haar toe: ‘ik weet het, het voelt als een nachtmerrie. Dat is normaal.’ Maar al snel wordt deze werkelijkheid verruild voor een andere. Eentje waarin een aantal jonge vrouwen zich heeft verschanst op een eiland en alle mannen die in hun buurt komen de dood in jaagt. Als een sirenenzang zenden de vrouwen noodsignalen over de krakende radiogolven: ‘Mary, Alpha, Yankee, Delta, Alpha, Yankee.’

De schuchtere Ana is hun nieuwste rekruut. Net als de anderen getekend door een traumatische ervaring, laat ze zich aanvankelijk gewillig opnemen in deze hechte sisterhood. Maar na verloop van tijd begint ze te twijfelen aan dit wraakzuchtige bestaan en de rechtlijnigheid van leider Marsha. Want Ana is ervan overtuigd dat dingen ten goede kunnen veranderen. In tegenstelling tot veel van de andere films in dit verslag biedt Mayday daarmee  een opening naar een andere, betere toekomst. Makkelijk is de weg niet, maar er is hoop.