De zon schijnt vaak uitbundig in de documentaire Songs of Repression. Maar soms trekt een dikke laag mist door het Chileense landschap. Alsof het verstikkende verleden van deze plek even de kop opsteekt.

Deze plek is het voormalige Colonia Dignidad, een diepgelovige en zelfvoorzienende gemeenschap, in de jaren 60 gesticht door ex-nazi Paul Schäfer en de Duitsers die hem volgden. Een gemeenschap die al snel uitgroeide tot een sekte waarin mannen en vrouwen strikt werden gescheiden en mishandelingen en seksueel misbruik dagelijkse praktijk waren. Het was een geraffineerd systeem dat Schäfer opzette, een in zichzelf grijpend stelsel van spioneren, verklikken en straffen dat iedereen medeschuldig maakte.

Nadat Schäfer in 1997 vluchtte voor strafvervolging, viel de sekte uiteen, maar nog altijd wonen er zo’n 120 mensen. Estephan Wagner en Marianne Hougen-Moraga zoeken in hun documentaire deze achterblijvers op in wat nu Villa Baviera heet en leggen er een veelkoppig trauma bloot. De voormalige sekteleden zijn zowel slachtoffer als dader. Erkennen dat je het eerste bent is indirect ook erkennen dat je het tweede bent. En dus minimaliseren veel van hen de gruwelen van die dagen, halen ze liever herinneringen op aan hoe er liedjes werden gezongen op weg naar de akkers.

Het maakt Songs of Repression een van de meest complexe documentaires over trauma sinds The Act of Killing, Joshua Oppenheimers verontrustende portret van voormalige leden van Indonesische doodseskaders uit de jaren 60, dat in de persoon van Anwar Congo ook een fascinerende blik geeft op dadertrauma. Net als die film laat Songs of Repression zien dat een trauma zich niet laat beteugelen. Dat je aan de buitenkant op je gemak kunt zijn met een verleden dat je van binnenuit wegvreet. Het is een documentaire die dan ook nooit alleen gaat over wat verteld wordt, maar vooral over hoe dat verteld wordt.

‘Eigenlijk bedoelden ze het allemaal goed’, verzekert een man nadat hij uit de doeken heeft gedaan hoe hij met elektroshocks werd gestraft toen hij probeerde te ontsnappen. Tegenwoordig geeft hij rondleidingen aan toeristen. Colonia Dignidad heet sinds 1991 Villa Baviera en de kelder waar vroeger straffen werden uitgedeeld is omgebouwd tot een sauna. Elk jaar vieren de bewoners Oktoberfest in traditionele klederdracht. In plaats van historisch bewustzijn is er een façade van verraderlijke kneuterigheid opgetrokken.

Het is als een huis waarvan de verrotte planken zijn overgeschilderd, maar dat neemt het rot niet weg. En onder de verf splijt het hout en kraakt dat huis. In 2018 verscheen de Chileense stop-motionfilm La casa lobo (oftewel: het wolvenhuis) van Cristóbal León en Joaquín Cociñade. Een wonderschoon horrorsprookje waarin een jong meisje een niet bij naam genoemde gemeenschap geleid door een fascistische Duitser ontvlucht en zich verschuilt in een verlaten huisje in het bos. De film toont een wereld waarin geen enkele vormvastheid meer is, en die daarmee steeds aan je grip ontsnapt.

Met veel geduld observeren Wagner en Hougen-Moraga de gemeenschap, wachtend tot het trauma zich aan het oppervlak roert. Want als er iets voorspelbaar is aan een trauma is dat het dat altijd doet. Nadat Schäfer in 2004 werd opgepakt, hielden de overgebleven bewoners een ‘vergevingsceremonie’. Vergeven en vergeten. Ze herhalen het als een mantra en zoals het vaak gaat als je iets maar genoeg herhaalt zijn ze erin gaan geloven. Maar wie goed kijkt ziet iets anders. Een trillende hand, een zenuwtrekje bij een oog. Het zijn details die verraden dat zich onder het oppervlak meer schuilhoudt dan ze willen en misschien zelfs dan ze weten.

Zo slaat de titel niet zozeer op de onderdrukking die plaatsvond gedurende de jaren van Schäfer, maar vooral op de manier waarop een deel van deze mensen zich sinds diens vertrek verhoudt tot het verleden. Tot de erfenis die Schäfer achterliet in het landschap en die zij hebben helpen vormen. Maar precies dat laatste drukken ze weg. Door de bewoners simpelweg voor de camera hun verhaal te laten doen, laten de filmmakers de dissociatie in hun getuigenissen over die tijd als vanzelf naar boven komen. Ja, er gebeurde slechte dingen, geven ze toe, om er aan toe te voegen dat ze er zelf weinig van gemerkt hebben.

Het is een overlevingsmechanisme, maar wel een kwalijk en schadelijk mechanisme. Voor henzelf en voor de mensen die zich niet van die leugen overtuigd hebben. In hen werkt die ontkenning van de omgeving als een splijtzwam. Zoals in het echtpaar Horst en Lilian, die wel openlijk worstelen met het verleden en elkaar zelfs de troost van aanraking niet kunnen bieden, omdat elke aanraking vergiftigd is door Schäfer. Of de man die vertelt hoe hij als jongen misbruikt werd door Schäfer. Tegenwoordig schommelt hij om de stress te verlichten. Meer nog dan zijn verhaal blijft het beeld bij van een kinderlijke man die nooit voorbij die tijd is kunnen groeien. Die nog steeds hopeloos verstrikt zit in een kluwen van schaamte, godvrezendheid en zelfverwijt en zich elke dag afvraagt of God hem ooit kan vergeven.