Nu aan het lezen:

IDFA 2018: De journalist als held

IDFA 2018: De journalist als held

 

In ons tweede verslag van het International Documentary Filmfestival Amsterdam (IDFA) aandacht voor twee documentaires die de journalist vieren als de held van deze tijd.

De laatste jaren zien we weer steeds meer (fictie)films over journalistiek. Steven Spielbergs The Post, Thomas McCarthy’s Oscarwinnende Spotlight. En afgelopen jaar verscheen Liz Garbus’ geweldige vierdelige docureeks The Fourth Estate, over het reilen en zeilen op de redactievloer van The New York Times gedurende het eerste jaar van het presidentschap van Donald Trump. Diens fake news-retoriek is een van de factoren die deze hernieuwde belangstelling verklaart. We leven in een tijd waarin onderzoeksjournalistiek ontzettend belangrijk is en tegelijk in de verdrukking zit. Door bezuinigingen en het in diskrediet brengen van de gevestigde journalistiek. Twee documentaires op het IDFA onderschrijven het belang van onderzoeksjournalistiek.

In Bellingcat – Truth in a Post-Truth World wordt het verhaal van het door Eliot Higgins opgerichte burgerjournalistenplatform Bellingcat verteld. Gebruikmakend van openbare bronnen (Google Earth, sociale media, etc.) onderzoeken ze gebeurtenissen als het neerschieten van de MH17 en bombardementen in Syrië. Bellingcat doet geen werk dat niet door professionele onderzoeksjournalisten gedaan zou kunnen worden, sterker nog, ze hebben minder middelen. Maar onderzoeksjournalistiek is duur en tijdrovend en daardoor vaak een van de primaire slachtoffers van de vele bezuinigingen die nieuwsredacties hebben moeten doorvoeren in de laatste jaren. Bellingcat is in dat gat gesprongen. Sinds de oprichting in 2014 is het platform uitgegroeid tot een collectief van enkele tientallen ‘huiskamerjournalisten’ uit verschillende landen die elkaar voornamelijk digitaal kennen. In zijn documentaire volgt regisseur Hans Pool een aantal van hen.

Bellingcat is een product van deze tijd. Het medialandschap is radicaal veranderd met de opkomst van internet en vooral sociale media. We halen het nieuws niet meer bij een handvol doorgewinterde instituten, maar worden de hele dag overspoeld door informatie, vaak zonder context of verificatie van de echtheid ervan. Bellingcat gebruikt enerzijds die schat aan informatie en probeert tegelijk de ongecontroleerdheid van die stroom tegen te gaan. Zo verifiëren ze de echtheid van filmpjes uit onder meer Syrië, waar geregeld bomaanslagen in scène worden gezet. Bellingcat is in veel opzichten de antithese van de moderne journalistiek die zo vaak draait om scoops en zo snel mogelijk publiceren. Bellingcat publiceert pas als ze alle puzzelstukjes op hun plek hebben en doen dat niet in puntige artikelen met dito headlines, maar in lijvige rapporten.

Ook in Alex Winters The Panama Papers zien we journalisten die tegen die trend in gaan. Wanneer de film begint zien we hoe Bastian Obermayer, onderzoeksjournalist bij de Süddeutsche Zeitung berichtjes ontvangt van een anonieme bron die hem data aanbiedt van advocatenkantoor Mossack Fonseca. Het blijkt om miljoenen documenten te gaan met daarin gedetailleerde informatie over hoe klanten met behulp van het kantoor geld wegsluizen via brievenbusfirma’s en offshore-rekeningen. Onder die klanten bevinden zich meerdere regeringsleiders. Als snel beseft Obermayer dat dit te groot is voor de kleine onderzoeksredactie van de Zeitung en dat dit om expertise uit meerdere landen vraagt. Dus stapt hij over de scoop-lust die journalisten eigen is heen naar het International Consortium for Investigative Journalists (ICIJ), een organisatie die (de naam zegt het al) onderzoeksjournalisten uit heel de wereld vertegenwoordigt. Het zal uiteindelijk leiden tot een jaar durend onderzoek waaraan 367 journalisten wereldwijd meewerken en het gelijktijdig publiceren van de bevindingen in 2016.

Wat The Panama Papers bewijst is in zekere zin een ontzettende open deur. Namelijk dat de tijd nemen (tussen de lek en het publiceren zat bijna een jaar) en samenwerken loont. Zoals een van de journalisten in de film opmerkt zijn de grote verhalen steeds vaker globale verhalen en dat vereist internationale samenwerking. De onthulling van de Panama Papers had nooit dezelfde impact gehad als de Süddeutsche Zeitung de data voor zichzelf had gehouden. Door de internationale samenwerking was er ook wereldwijd effect. De publicatie van de Panama Papers leidde tot protesten in meerdere landen, het aftreden van onder meer de IJslandse premier en politieke chaos in Brazilië.

Ook het succes van Bellingcat zit voor een deel in die internationale samenwerking. Binnen een paar jaar is de organisatie een serieus te nemen speler in het veld geworden. Bellingcat moet daarbij opboksen tegen de perceptie van ‘huiskamerjournalistiek’. Omdat ze alleen van openbare bronnen gebruikmaken, is alles wat ze in hun rapporten schrijven voor iedereen verifieerbaar. Toch zijn er genoeg instanties, waaronder de Russische staatstelevisie, die proberen hun werk in twijfel te trekken en de leden in diskrediet te brengen door hen als onbetrouwbare hobbyjournalisten af te schilderen. Het laat ook de kwetsbaarheid van deze journalisten zien. Zonder de legitimering van een nieuwsredactie zijn ze in zekere zin vogelvrij. Maar dat geldt soms ook voor professionele journalisten. Een van de journalisten die werkte aan de Panama Papers was Daphne Caruana Galizia uit Malta. In oktober 2017 werd zij vermoord met een autobom. Het is een gebeurtenis waar The Panama Papers bij stilstaat. Haar dood toont de kwetsbaarheid van onderzoeksjournalistiek en tevens, hoe cru ook, de waarde ervan. Want als deze twee documentaires iets laten zien, is het dat journalistiek nog altijd een tastbare impact kan hebben en machthebbers aan het wankelen kan brengen.

Leuk? Deel het even!
Leuk? Deel het even!
Written by

Redacteur bij Cine, schrijft daarnaast ook nog onder meer over film bij Biosagenda.nl en over theater bij Theaterkrant.nl. Daalt graag af naar de obscure krochten van cinema en houdt bijna net zoveel van slechte sciencefiction als van goede sciencefiction.

Typ en klik enter om te zoeken