Nu aan het lezen:

De gedateerde satire van De luizenmoeder

De gedateerde satire van De luizenmoeder

 

Het zal nog lang een van de meest besproken Nederlandse televisiemomenten blijven: de scène uit De luizenmoeder waarin bezorgde vader Karel een Marokkaanse vader tegen de grond werkt, omdat hij die aanziet voor een terrorist. Pas als zoontje Achmed huilend op zijn vader afkomt, beseft Karel wat hij gedaan heeft. Dat moment was de climax van de eerste aflevering van seizoen 2, afgelopen zondag op tv.

In het tweede seizoen van de Amerikaanse versie van The Office zit een scène waarin manager Michael Scott door het raam van zijn kantoor een man met een tulband op richting de ingang van het gebouw ziet lopen. Hij belt het alarmnummer, doet alle lichten op kantoor uit en zegt zijn werknemers niet te laten merken dat ze er zijn. De man met de tulband klopt aan. Volgende shot: talking head van Michael. ‘The IT tech guy and me… did not get off to a great start.’

Die scène komt uit 2005. Het is slechts een van de vele voorbeelden van dit plotelement, dat op de wiki tvtropes een pagina heeft onder de naam Mistaken for Terrorist. Maar de inmiddels clichématige conventie geldt in het Nederlandse televisielandschap van 2019 nog steeds als vernieuwend. In RTL Late Night werd druk gediscussieerd over de scène: Fien Vermeulen vond hem te ver gaan, Ajouad El Miloudi was vol lof over de manier waarop De luizenmoeder ons ‘een spiegel voorhoudt.’

Het is duidelijk dat het doelwit van de grap niet de persoon is die voor terrorist wordt gehouden, maar juist de bevooroordeelde witte man, zoals in alle versies van deze scène die we sinds 11 september 2001 gezien hebben. Over de richting van de satirische pijlen geen discussie. Een interessantere vraag is: met wie identificeert de kijker zich? Karel heeft al vanaf het begin van de aflevering een prominente rol. Op vakantie werd hij opgeschrikt door een bommelding, waardoor hij nu extra op zijn hoede is. We zijn ook al op de hoogte van zijn (dan nog latente) racisme. Wanneer klassenmoeder Hannah kennis gaat maken met een moslima wier kind nieuw is op school, roept hij haar na: ‘Zeg haar dan meteen even dat haar zoontje na de gym zijn onderbroek niet mag aanhouden tijdens het douchen.’ (Een veel te gekunstelde zin voor de realistische stijl waar De luizenmoeder doorgaans voor gaat, trouwens.) Zo worden we voorbereid op Karels aanval. De Marokkaanse vader zien we voor het eerst wanneer Karel hem opmerkt. Karel is dan een personage. We begrijpen zijn motieven, al lachen we die uit. De Marokkaan is een symbool. Hij heeft nog niet eens een naam.

Bij RTL Late Night stelde AVROTROS-coryfee Jaap Jongbloed: ‘Ik denk dat heel veel mensen thuis met een soort van plaatsvervangende schaamte hebben gekeken.’ Daarmee wijst hij onbedoeld op het probleem. We schamen ons voor Karel (een vorm van identificatie), maar wat voelen we voor die Marokkaan die op de grond wordt gesmeten? Of voor zijn zoontje Achmed, dat we al eerder hebben ontmoet, maar dat nu met een gehuild ‘papa’ zijn tweede en laatste regel tekst van de aflevering krijgt?

In de volgende scène ontdekken we dat de vader Amir heet, en zegt hij op een bijeenkomst van ouders en leraren dat hij het fijn zou vinden als het incident bij de medezeggenschapsraad wordt ingelegd. Tot zover zijn bijdrage. Een echt personage wordt hij niet. Verreweg het beste moment van de aflevering is de reactie die Karel krijgt als hij zijn fout toegeeft: andere witte ouders zeggen dat ze dat heel knap vinden, en er komt een applaus op gang. Dát is scherpe satire. Maar waarom is het dan juf Ank die dat applaus smoort met de opmerking dat ze nog geen sorry gehoord heeft? Waarom wordt zij, na al haar racistische gedrag in het vorige seizoen en ook in deze aflevering, de heldin die de hypocrisie doorprikt? Nu was Ank altijd al inconsistent geschreven. Maar hier is het ook pijnlijk dat juist zij uiteindelijk triomfeert door op te komen voor de Marokkaanse personages waar de aflevering om draait, terwijl zij zelf nauwelijks een persoonlijkheid krijgen.

Dat is het probleem van dit soort satire. Je ziet het ook in bijvoorbeeld (het veel betere) Extras van Ricky Gervais en Stephen Merchant. Elke keer als er iemand in beeld komt die deel uitmaakt van een minderheid, weten we dat een van de vaste personages daar een onhandige opmerking over zal maken. Daar lachen we dan om, waarna het zwarte, Aziatische, homoseksuele of gehandicapte personage weer verdwijnt. Hoe vaak gebeurt het in De luizenmoeder dat Kenneth een belangrijke rol krijgt, zonder dat het daarbij over zijn zwarte huidskleur of homoseksuele geaardheid gaat?

Je kunt vooroordelen moeilijk belachelijk maken zonder ze te tonen. Wil je een grap maken over racisme tegen Marokkanen, is het logisch dat je racisme tegen Marokkanen laat zien. Maar het wordt wat dubieus (en inmiddels ook lui, vermoeiend en gedateerd) wanneer Marokkaanse personages uitsluitend voor dit doel ingezet worden. En wanneer van de kijker alleen identificatie verwacht wordt met de onbedoelde racist. In de jaren 2000 werden we bedolven onder dergelijke cringe comedy uit Engeland en Amerika. Aan het einde van dat decennium verschenen series als Community en Parks and Recreation, die soortgelijke grappen hadden, maar waarin de mensen van kleur uitgewerkte personages waren; niet enkel symbolen die verschijnen om aan witte mensen een grappig-ongemakkelijke reactie te ontlokken. Laten we hopen dat De luizenmoeder nog eens een islamitisch personage zal inzetten als meer dan een katalysator voor witte plaatsvervangende schaamte.

Leuk? Deel het even!
Leuk? Deel het even!
Written by

Redacteur bij Cine, Schokkend Nieuws en The Cult Corner. Schrijft ook voor Hard//hoofd. Daarnaast editor en scenarist. Houdt van lange openingstitels.

Typ en klik enter om te zoeken