Sir David Attenborough, de Britse televisiemaker (Life on Earth, Blue Planet) en bioloog komt nu met zijn levenswerk A Life on Our Planet: een visuele ode, en liefdesbrief en bijna een spijtbetuiging aan onze Moeder Aarde. Dit document vormt een getuigenverklaring van een man die haar reeds bijna een eeuw heeft bewoond en heeft meegemaakt in al haar glorie, wanhoop en verwoesting. De planeet die ons liefheeft, verzorgt en voedt. Meer dan een halve eeuw geleden vloog de mens voor het eerst naar de maan: een historisch moment waarbij de mens zich voor het eerst realiseerde dat de planeet eindig is. Dit zou ons denken drastisch hebben moeten keren, maar door een toenemende consumering, technologisering en het simpelweg egoïstische karakter van de mens is dit helaas niet (genoeg) gebeurd.

Attenborough noemt de documentaire dan ook ‘een verhaal over onze grootste fout’. Een fout die we wellicht nog kunnen rechtzetten, een tij dat we wellicht nog weten te keren, mits we op tijd zijn. En die tijd dringt: het laatste hoofdstuk in een wereldwijd eeuwenlang proces is aangebroken, aldus Sir Attenborough. A Life on Our Planet is dan ook met name een testimonium van rouw om wat er tot dusver verloren is gegaan, en wat Attenborough voor zijn eigen ogen heeft zien verdwijnen of verwoest heeft zien worden. En dat is heel wat. Je ziet de statistieken van percentages ongerepte, door de mens onaangetaste natuur kelderen van twee derde in Attenboroughs geboortejaar naar slechts minder dan een kwart in 2020. Ondertussen schieten de wereldwijde CO2-emissiecijfers omhoog. Hoewel dit voor menig enigszins opgeleid of belezen mens niet als een complete verrassing komt, word je als kijker toch met je neus op de harde feiten gedrukt. En dat is hard nodig.

De documentaire opent met langzame, laag genomen shots van Tsjernobyl, alsof je vanuit het perspectief van de wilde vossen die daar rondsluipen kijkt naar deze door de mens verwoeste wereld. Meeslepende, jankende vioolstreken versterken het onheilspellende gevoel bij het kijken naar deze beelden. Attenborough noemt Tsjernobyl een voorbeeld van een menselijke fout en een milieuramp met ongekende impact op heel Europa. De massadestructie van deze kernramp is pijnlijk voelbaar in de vervallen, overwoekerde gebouwen met afgebladderde muren en achtergelaten spullen. Hij zet dergelijke rampen en tijden pal tegenover het Holoceen: een periode waarin de mens in eenheid leefde met de natuur, en haar vanuit liefde en respect behandelde. Een tijd waarin wij met de seizoenen meeleefden, in plaats van deze te proberen te controleren. Een tijd waarin wij wisten waar we van op aan konden en de natuur nog betrouwbaar was.

Attenborough spreekt van een fundamentele waarheid over ons bestaan: namelijk dat wij afhankelijk zijn van de natuur, en niet andersom. ‘De natuur is onze grootste bondgenoot en inspiratiebron’, stelt Attenborough. ‘We moeten er gewoon mee samenwerken in plaats van ertegen te zijn. Als we voor de natuur zorgen, zorgt de natuur voor ons. Het is tijd om te stoppen met groeien, maar te beginnen met bloeien, om een leven op te bouwen in balans met de natuur.’ Hij noemt de hiervoor genoemde periode, het Holoceen, de ‘Garden of Eden’. Hij duidt het einde hiervan aan, maar hij rept nog niet over het Antropoceen (een tijdperk waarin de planeet en de atmosfeer gevolgen ondervindt van menselijke activiteit), of het Capitoloceen (het tijdperk van het kapitaal), maar dat wij momenteel eerder in de hel dan in het paradijs leven moge duidelijk zijn. Hoewel dit (nog) geen wetenschappelijk vastgestelde termen zijn voor het nieuwe tijdperk waarin wij leven, had hij hier naar mijn idee nog iets stelliger in kunnen zijn om deze overgang te benadrukken.

De film eindigt op de plek waar deze begon, in Tsjernobyl, maar nu met een positieve noot. Dit maakt de film tot een mooie ronde cirkel, metaforisch voor de cyclus van het leven; van geboorte en leven, naar dood en verval. Er worden drone-beelden van Tsjernobyl vanuit de lucht ingezet. Je ziet vervallen gebouwen overwoekerd door de groenste bomen en struiken. Het wild heeft de ruimte bij Tsjernobyl teruggewonnen. Het bos heeft de stad overgenomen. Een grote populatie wilde wolven, herten en paarden floreren. De natuur zal uiteindelijk onze fouten overwinnen. Sterker nog: de natuur zal floreren zonder ons. De levende wereld zal blijven bestaan. Wij mensen kunnen echter hetzelfde voor de mensheid niet aannemen. We zijn misschien zo ver gekomen omdat we het slimste wezen zijn dat ooit heeft geleefd. ‘Maar we hebben geen slimheid, maar wijsheid nodig nu’,  aldus Attenborough. ‘Om onze ontwikkeling te voltooien. Om het perfecte huis voor onszelf te creëren. Om de wereld te leven die we hebben geërfd.’

De documentaire is zeer aan te raden voor mensen die weinig kennis en verstand hebben van de huidige klimaatcrisis. Hij bevat dezelfde dringende boodschap en feitelijke kennis als veel andere bekende klimaatdocumentaires. De film is mooi opgebouwd uit de meest prachtige natuurbeelden; zowel op het land als onder water, zoals we van Attenborough gewend zijn. Deze beeldige shots worden vergezeld van al even prachtige tonen.

Ik zou het echter verfrissend vinden om te beginnen met een positieve noot, en dit enorme publiek concrete handvatten te bieden om bij te kunnen dragen aan een positieve verandering. Attenborough pleit voor een plantaardig dieet; iets waarvan inmiddels algemeen bekend is hoeveel verschil dit maakt voor jouw voetafdruk. Maar ondanks het feit dat plantaardig eten momenteel enorm aan populariteit wint, is het nog steeds een uitgesloten, onrealistische of niet haalbare optie voor vele (Netflix-zappende) mensen. Als iedereen wereldwijd slechts een kleine verandering zou doorvoeren in levensstijl (bijvoorbeeld een aantal dagen of zelfs één dag per week vegetarisch eten), zou de globale verandering enorm groot zijn. Natuurlijk zijn er grootse stappen en veranderingen nodig om onze planeet te redden, maar mensen moeten ook bij de hand genomen worden.

De meeste klimaatdocumentaires laten de kijker depressief, lamgeslagen en hopeloos achter. Als individu voel je je machteloos en gefrustreerd, omdat je in je uppie nou eenmaal weinig verandering teweeg kunt brengen. Ondanks de positieve eindnoot waarmee Attenborough afsluit, is dat helaas ook hier het geval. Een gemiste kans, naar mijn idee. De mens is een sociaal wezen, en door weer vanuit liefde voor elkaar en ons thuis, onze planeet, te gaan handelen en elkaar te helpen en informeren, is er zelfs nu nog, vijf voor twaalf, enorm veel verandering mogelijk. En als iemand de uitgelezen persoon is om deze liefdevolle en hoopvolle boodschap te verspreiden, is het Sir David Attenborough wel.

David Attenborough: A Life on Our Planet is vanaf 28 september te zien in bioscopen wereldwijd en vanaf 4 oktober op Netflix.