Nu aan het lezen:

Cine Expo: You Are Seeing Things

Cine Expo: You Are Seeing Things

In het Stedelijk Museum in Amsterdam presenteert het Braziliaanse kunstenaarsduo Bárbara Wagner en Benjamin de Burca een drietal korte films. De films waren niet eerder gezamenlijk te zien, maar de onderlinge cohesie is aanzienlijk genoeg om de werken als een drieluik te presenteren. Dat gebeurt in het Stedelijk met weinig opsmuk. In een verder lege zaal staan drie banken (die overigens heerlijk zitten) en op een groot scherm worden de drie films vertoond, samen goed voor ongeveer een uur speeltijd. Ik val in vlak voor aanvang van Terremoto santo, de meest recente en wat mij betreft ook minste van de drie. Vanaf daar wordt het alleen maar beter.

Alle drie de films gaan over aspecten van de Braziliaanse (pop)cultuur. In 1928 publiceerde de Braziliaanse poëet Oswald de Andrade het Manifesto Antropófago (in het Engels vertaald als The Cannibalist Manifesto). Daarin betoogt hij dat Braziliaanse kunst en cultuur elementen uit andere culturen ‘opeet’ en in zich opneemt. Het resultaat is een eclectische mengelmoes van invloeden die niet meer als zodanig aan te wijzen zijn en die daardoor ook eigenlijk ondefinieerbaar is. Een goed voorbeeld is de brega, een genre in Braziliaanse popmuziek die een volstrekt onontwarbaar kluwen is van traditionele folkstijlen vermengd met elementen uit moderne, westerse muziek, die inmiddels ook weer getransformeerd zijn.

De Brega komt terug in Terremoto santo (2017), een korte film die reflecteert op de opkomst van het evangelisch protestantisme in Brazilië. Zoals ook in de andere twee films, heeft de opzet iets van een musical. In korte scènes bezingen mensen, vooral jongeren (en overigens geen acteurs), hun geloof en liefde voor God. De muzikale begeleiding is een combinatie van traditionele folk met gospel en moderne invloeden, gezongen met een intense devotie. Dat, in combinatie met de beeldtaal, maakt dat het filmpje constant op de rand hangt van oprechtheid en ironie. Al is het moeilijk inschatten waar die grens precies ligt. Het enorme pathos en die devotie zie je ook in de massale kerkmissen in Brazilië. Wat Wagner en De Burca hier doen is die massaliteit terugbrengen tot individuen, waardoor het al snel als een parodie voelt voor een atheïstische, nuchtere buitenstaander als ik.  

Die opkomst van het evangelisme vertaalt zich in Brazilië ook in een groeiende conservatieve beweging in de Braziliaanse politiek. Met als voorlopig ‘hoogtepunt’ de verkiezing tot president van Jair Bolsonaro (die overigens zelf katholiek is, maar succesvol in het gevlij is weten te komen bij de evangelische protestanten), eind vorig jaar. In 2017, toen het kunstenaarsduo hun film maakte, was dat nog niet te bevroeden en wellicht dat de film daarom nu wat onvolledig voelt, ingehaald door de tijd. Er ontbreekt een mate van urgentie die juist dit onderwerp nu zo heeft.

Faz que vai (2015) bestaat uit korte scènes waarin verschillende queer dansers hun talenten laten zien. Daarbij vermengen ze vogue-achtige bewegingen met frevo, een dansstijl uit de noordoostelijke regio Pernambuco. Kenmerkend voor de dans zijn een kleine paraplu en de kleurrijke kostuums, wat de dans ook populair maakt in het Braziliaanse carnaval. Vaak zit er een competitief element aan de frevo, maar in de film van Wagner en De Burca zien we de dansers afzonderlijk van elkaar. Met hun blikken de camera in lijken ze bovenal de kijker uit te dagen.

Ook hier werpen de ontwikkelingen van de afgelopen jaren een schaduw. Was in 2013 het homohuwelijk nog legaal geworden, sinds 2016 is het geweld tegen de LGBTQ-gemeenschap in het land fors gestegen en met Bolsonaro heeft Brazilië een uitgesproken homofobe president. Maar hier voelen we die realiteit wel, in de compositie van de film, in de wijze waarop de dansers afsteken tegen de grijze, grauwe settings waar ze zijn geplaatst (het dak van een flat, een fabrieksterrein). Hun zelfzekerheid en verleidelijke vrolijkheid zijn een krachtveld, maar hoewel onzichtbaar, is de dreiging van marginalisering voelbaar.

De laatste film die ik zie, Estás vendo coisas, is wat mij betreft de beste. Centraal in de korte film staan de opnames van een muziekvideo, maar bovenal gaat dit filmpje over beeldvorming en daarmee verbonden ook (opnieuw) over identiteit. En ook hier wordt een spel gespeeld met de decors. Telkens wordt een façade van glamour opgetrokken, om die vervolgens te ontmaskeren. Zo zien we een jongen en meisje, zwaar opgemaakt gehuld in neonlicht, maar het wijdere camerastandpunt in het volgende shot onthult dat ze op een pover dansplateau staan in een wat sneue dansstudio. Elders in de film twerken schaars geklede vrouwen bij een peperdure auto, maar als de camera de andere kant op zwenkt, zien we het opgehoopte vuilnis dat op dit braakliggend stuk grond is gedumpt.

‘Het is allemaal illusie’, zingt een jonge vrouw. In Brazilië wordt schoonheid gepropageerd als een maakbaar ideaal. Vrijwel nergens wordt zoveel gespendeerd aan schoonheidsproducten en nergens zijn, in verhouding tot het aantal inwoners, zoveel plastisch chirurgen werkzaam als in Brazilië. En veel van die cosmetische ingrepen worden door de overheid (deels) vergoed onder het mom van ‘het recht op schoonheid’. Estás vendo coisas laat de achterkant van die maakbaarheid zien en dat heeft iets treurigs, maar ergens ook ontroerendst. Vooral in het prachtige eindshot, waarin de zangeres de studio verlaat en buiten op straat in een moment van kinderlijke zorgeloosheid haar beugel bloot lacht.

You Are Seeing Things is nog t/m 16 juni te zien in het Stedelijk Museum in Amsterdam.
Klik hier voor info en tickets.

Leuk? Deel het even!
Written by

Redacteur bij Cine, schrijft daarnaast ook nog onder meer over film bij Biosagenda.nl en over theater bij Theaterkrant.nl. Daalt graag af naar de obscure krochten van cinema en houdt bijna net zoveel van slechte sciencefiction als van goede sciencefiction.

Typ en klik enter om te zoeken