Now Reading:

Cine Choice: Borgman

Cine Choice: Borgman

Vreemdeling dringt binnen in schijnbaar gelukkig gezin en ontwricht de boel. Alex van Warmerdam wilde met Borgman (2013) een horrorfilm maken en koos een welbeproefd recept. Maar het uitgangspunt mag dan bekend voorkomen; ontwrichting gaat bij hem toch net even anders. Van Warmerdam heeft begrepen dat de kern van horror ligt in het overschrijden van grenzen. Of het nu de grenzen zijn van een huis, het lichaam of de realiteit; een horrormonster erkent ze niet. Zo ook Camiel Borgman (Jan Bijvoet) die, opgejaagd door een drietal vigilantes, aanklopt bij een huis in een welgestelde buitenwijk. Of hij even een bad mag nemen, want hij is nogal vies.

Hospitaliteit, zo stelde Immanuel Kant, ‘betekent het recht van de vreemdeling om niet met hostiliteit te worden bejegend wanneer hij het territorium van een ander betreedt.’ Nadat Borgman bij de tweede deur waar hij aanklopt tegen de grond wordt geslagen door de man des huizes Richard (Jeroen Perceval), die de memo van Kant blijkbaar niet had ontvangen, laat diens vrouw Marina (Hadewych Minis) hem uit schuldgevoel stiekem overnachten in het tuinhuisje. ‘Jij moet geen probleem gaan worden’, maakt ze hem duidelijk. Wat uiteraard precies is wat hij wordt.

Want de gastvrijheid, zoveel is duidelijk, zal zich tegen Marina en haar gezin keren. Maar fascinerend is hoe Camiel zeer bewust gebruik maakt van exact die hospitaliteit om zijn doel te bereiken. Dat woord hospitaliteit heeft een volgens Jacques Derrida ‘getroebleerde en troeblerende’ afkomst. Het is ‘een woord dat zijn eigen tegenstrijdigheid in zich draagt’, schrijft hij in het artikel ‘Hostipitality’, ‘een Latijns woord dat zichzelf toestaat geparasiteerd te worden door zijn oppositie, “hostiliteit”, de onwelkome gast.’ Vooral die laatste zin zou zo een samenvatting van Borgman kunnen zijn.

Camiel maakt deel uit van een zonderlinge brigade die verder nog bestaat uit Lucius (Alex van Warmerdam) en Pascal (Tom Dewispelaere). Hun motieven worden nooit helder. ‘En zij daalden neer op aarde om hun gelederen te versterken’, leest een bijbels aandoend citaat bij aanvang van de film en dat is de enige aanwijzing die de toeschouwer krijgt. Het is een soort rekruteringsritueel dus, dat ze uitvoeren, maar of ze aan de kant van het goed of het kwaad staan blijft diffuus. Op momenten heeft Borgman bovennatuurlijke elementen, maar deze zijn altijd toe te schrijven aan de verbanden die wij als kijker leggen. Of ze er ook echt zijn, maakt Van Warmerdam nooit onomstotelijk. Zo zijn er een aantal scènes die suggereren dat de mannen in windhonden kunnen veranderen, maar het zouden ook gewoon honden kunnen zijn die het huis zijn binnen gedwaald.

De brigade wordt ondersteund door Brenda (Annet Malherbe) en Ilonka (Eva van de Wijdeven). Zij zijn als hoeders op de achtergrond die waar nodig belemmerende elementen uit de weg ruimen. De wijze waarop ze dat doen levert een visuele referentie op aan Charles Laughtons klassieker The Night of the Hunter. In die film speelt het concept van hospitaliteit ook een rol. Robert Mitchum speelt een moordenaar die zich voordoet als priester en aast op het geld van een bankovervaller, dat verstopt zou zijn op een plek die alleen de kinderen kennen. Hij dringt niet binnen bij het gezin, maar zorgt dat hij wordt uitgenodigd. Eerst voor een picknick, dan in hun huis, dan in het bed van de moeder.

Zowel in The Night of the Hunter als in Borgman begint de ellende met een uitnodiging. En dat is essentieel. Derrida onderscheidt in zijn artikel twee vormen van hospitaliteit, die van visitatie (op neutraal terrein) en invitatie (in iemands huis). In deze film gaat het om die laatste, meer complexe vorm. Deze vorm van hospitaliteit, stelt Derrida, vraagt om een constante herbevestiging van eigendom en daarin ontstaat een paradox. Om de vreemde uit te nodigen in jouw huis moet het huis worden geconfirmeerd als jouw huis. Maar door te stellen dat het huis van jou is, is er geen absolute hospitaliteit meer mogelijk. ‘Zodra er een deur en ramen zijn, betekent het dat iemand de sleutels daarvan heeft en bijgevolg de voorwaarden van hospitaliteit controleert. Er moet een drempel zijn. Maar als er een drempel is, is er geen hospitaliteit meer.’

Zodra hospitaliteit afhankelijk is van een uitnodiging, kan die uitnodiging ook worden ingetrokken. Maar dat is niet zonder gevolgen, stelt Derrida. Als de uitnodiging eenzijdig wordt opgezegd, verwordt de vreemde van gast (hospitaliteit) tot indringer (hostiliteit). Datzelfde kan ook gebeuren wanneer de gast de voorwaarden van de gastvrijheid schendt. Het is precies die spanning waar Borgman mee speelt. Camiel verlegt steeds de grenzen van de gastvrijheid die Marina biedt. Cruciaal daarbij is hoe zijn bewegingsvrijheid aanvankelijk door Marina wordt beperkt tot dat tuinhuisje, maar hij in het verloop van de film die vrijheid steeds een stukje uitbreidt, letterlijk terrein en daarmee controle winnend. Hij is een indringer vermomd als gast en in die hoedanigheid weet hij langzaam naar het centrum van het gezin te manoeuvreren om het vanuit daar onherstelbaar te ontwrichten.

In veel opzichten is Borgman een typische Van Warmerdam; de afgemeten taal, de droogkomische timing, de kenmerkende muziek van Vincent van Warmerdam. Maar waar het sinistere zich in zijn vorige films ophield onder een laag van absurdistische humor, daar voert het hier de boventoon. De humor is niet volledig verdwenen, maar wel spaarzamer en zo mogelijk nog zwarter. Van Warmerdam wilde een horrorfilm maken en dat is gelukt. Het is geen horrorfilm geworden die je doet rillen in je stoel of tegen het plafond doet schieten van de schrik, maar eentje die zich kundig beweegt op de flinterdunne scheidslijn tussen hospitaliteit en hostiliteit.


Wil je Borgman zien? Cine geeft één dagcode weg voor deze film zodat je hem op een zelfgekozen tijdstip kunt streamen op Cinemember. Interesse? Mail dan naar hallo@cine.nl. 

Written by

Redacteur bij Cine, schrijft daarnaast ook nog onder meer over film bij Biosagenda.nl en over theater bij Theaterkrant.nl. Daalt graag af naar de obscure krochten van cinema en houdt bijna net zoveel van slechte sciencefiction als van goede sciencefiction.

Input your search keywords and press Enter.