Historische breekpunten zijn de ankers van de geschiedschrijving. Wie zich verdiept in de educatieve duiding van het jaar 1989, zal doorgaans uitkomen bij dezelfde stokpaardjes: vrijheid, openheid en democratie. De val van het communistische machtsblok zette echter ook veel andere verhalen in gang. Niet al die verhalen waren rooskleurig, en velen bleven (grotendeels) onverteld. In het onlangs op streamingplatform MUBI toegevoegde Bruce Lee and the Outlaw wordt het gevierde verleden geconfronteerd met de rauwheid van het Roemeense straatleven.

Na de val van de muur werden grote weeshuizen gesloten, waardoor ouderloze kinderen en jongeren massaal op straat belandden. De unieke ondergrondse infrastructuur van de hoofdstad bleek het enige alternatief voor een onbeschermd leven bovengronds. De serie tunnels die voormalig staatshoofd Nicolae Ceaușescu (1967-1989) aan het begin van zijn bewind liet aanleggen werd naar verluid niet alleen gebruikt als ventilatiesysteem voor de stedelijke centrale verwarming. Decennia later is de mystiek van een grotere bestemming wel vervlogen. Gebleven zijn alleen de nauwe kruipruimtes, die tientallen daklozen de illusie van comfort en veiligheid moeten bezorgen. Putdeksels in de omgeving van een belangrijk transportknooppunt bieden toegang tot een tweede wereld.

Die toegang kreeg de Nederlandse filmmaker en fotograaf Joost Vandebrug (1982) in 2011. Een reeks ontmoetingen met een veertienjarige straatjongen introduceerde hem tot de eerste generatie die het tunnelcomplex tot een thuis had weten te maken (zie ook In Blue van Jaap van Heusden, een Nederlands drama uit 2017 dat zich deels in dezelfde setting afspeelt). De belangrijkste spil tussen de vele straatjongeren en de oudere daklozen in de gemeenschap bleek Florin Hora, een dertiger die bekend was komen te staan als ‘Bruce Lee’. Bruce Lee was de vader van hen allemaal, en voor sommigen werd hij zelfs een vader en moeder ineen. Nicu, het gezicht van deze documentaire, was één van zijn kinderen.

De ‘outlaw’ uit de titel is een goedaardige jongen met een schrijnend verleden. De springende camera-impressies van Vandebrug vangen een persoonlijk verhaal dat laveert tussen de hoop van een eerlijke lach en de pijnlijke realiteit van verwaarlozing en verdovende middelen. Voor Nicu en de meeste andere straatjongeren gaat Aurolac, een verfverdunner die de honger stilt, vooraf aan een drugsbestaan. Ook Bruce Lee kan daar geen verandering in brengen. Vandebrug’s portrettering van deze enigmatische figuur is bewust ambigu en wars van veroordeling: Lee’s oprechte zorg voor de gemeenschap moet opwegen tegen een stelselmatig gebrek aan gezondheid en de onafwendbare lokroep van de criminaliteit.

De film is op zijn scherpst als Vandebrug in dit licht de machtsdynamiek tussen de gemeenschap en de staat (en deels ook tussen de rijken en de armen) onderzoekt. Een van de belangrijkste vraagstukken omvat de mate waarin een figuur als Lee verantwoordelijk kan worden gesteld voor het accepteren en doorgeven van zijn levensstandaard. Is het misdadig om een straatjongen als Nicu Aurolac te laten snuiven? Zo ja, wat is het alternatief als niemand anders zich over hem en zijn leeftijdsgenoten ontfermt? Eén ding wordt in de documentaire duidelijk: van de staat en de staatstelevisie hoeft de gemeenschap niets te verwachten.

De redder in nood voor Nicu is Raluca, een inwoonster van de stad die hem meeneemt naar een ziekenhuis en de zorg verder op haar neemt – omdat hij er bij uitstek het slechtst aan toe was, geeft ze aan. De blijmoedige beelden van Nicu’s eerste schooldag, richting het einde van de film, geven dit coming of age-portret uiteindelijk een hoopvoller voorkomen, terwijl de meeste andere straatjongeren nog steeds met even abominabele vooruitzichten te kampen lijken te hebben. Tegelijkertijd had Vandebrug, toen hij Nicu begon te filmen, nooit kunnen voorspellen dat zijn leven zo’n loop zou nemen. Hoewel een breder kader Bruce Lee and the Outlaw op sociaalpolitiek niveau een stuk krachtiger had kunnen maken, is de intieme wisselwerking tussen Nicu en de camera juist ook weer Vandebrug’s grootste gewin. Deze wisselwerking verraadt ook de kwaliteiten van een filmmaker die zijn hoofdpersoon het allerbelangrijkste cadeau kon geven: vertrouwen.

Op het moment van schrijven biedt MUBI in samenwerking met EYE Filmmuseum nog steeds een gratis proefperiode van drie maanden aan. Klik hier en hier voor meer informatie. Bruce Lee and the Outlaw is nog t/m 24 mei op het streamingplatform te zien.