Als ik over een film schrijf dan heb ik het meestal niet alleen over de technische aspecten van de film. Natuurlijk is het belangrijk om als (bescheiden) filmcriticus te bespreken of een film goed geschoten is, of het acteerwerk overtuigt en of het script goed in elkaar zit. Maar waar ik het liefst over schrijf is de betekenis van de film. Dat betekent dat ik het niet alleen wil hebben over de spanningsboog in het verhaal, maar ook over de thematiek van de film. Neem Gravity uit 2013, een naaste verwant van Arrival, waar ik vandaag een recensie over probeer te schrijven.

Het verhaal van Gravity gaat over de pogingen van Ryan Stone (Sandra Bullock) om een ongeluk in de ruimte te overleven. Thematisch gezien gaat deze film niet zo zeer over haar worsteling met de gevaren van een ongepland verblijf in de ruimte, maar over een heel andere worsteling. Stone draagt een onverwerkt trauma met zich mee door het verlies van haar kind. Het vacuüm van de ruimte is zo alles omvattend als de leegte die dit verlies heeft veroorzaakt. Ze heeft net zo veel controle over haar leven als ze heeft over de richting waar ze op zweeft na het ongeluk. Haar gevecht om te overleven is dan ook net zo goed een gevecht om weer grip op haar leven te krijgen. Verschillende shots die wedergeboorte symboliseren geven een idee over het succes van haar worsteling.

Bij een film die al een paar jaar uit is, zoals Gravity, vind ik het niet zo erg om kleine spoilers voor het verhaal te geven, maar bij Arrival wil ik dat toch echt vermijden. Dat maakt het moeilijk om over de film te schrijven. De thema’s van Arrival zijn namelijk veel bepalender voor de spanningsboog dan bij Gravity. Zonder de diepere thema’s is er weinig verhaal.

arrival4

Arrival gaat ogenschijnlijk over de aankomst van buitenaards leven op aarde. In enorme schelpen die vlak boven de grond zweven houden ze een soort interviews met wie hun maar wil spreken. Het probleem zijnde dat de aliens geen van de aardse talen spreken. Daarom roept de Amerikaanse overheid de hulp van linguïst Dr. Louise Banks (Amy Adams) in om te achterhalen waarom de aliens de aarde bezoeken. Ze wordt bijgestaan door Ian Donnelly (Jeremy Renner), een natuurkundige die de aliens wil uithoren over hun technologie en wetenschappelijke kennis.

Het interessante aan Arrival is dat we bijna niets komen te weten over de aliens. Niets over hun herkomst, nauwelijks iets over hun motieven, niets over hoe ze hier zijn gekomen. Zoals Donnely het in de film uitlegt: we weten niets over de aliens, omdat ze geen sporen achterlaten. Hun schelp stoot geen afval uit, er komt geen straling van af, we komen niet eens te weten of ze eten en drinken zoals wij. De aliens zijn een communicerend enigma en het enige wat we door die communicatie over ze leren is hoe ze tegen de werkelijkheid aankijken. De film gaat dan ook niet over de aliens maar over ons.

arrival2

Denis Villeneuve, de Canadese regisseur van Arrival, is een van de meest interessante actieve regisseurs. Hij is zeer talentvol, kiest zijn films zorgvuldig uit en is extreem ambitieus. Net als zijn eerdere film Enemy is Arrival gebaseerd op een taalkundig vernuftig stukje literatuur. In dit geval het korte verhaal The Story of your Life van Ted Chiang. In tegenstelling tot bij Enemy weet Villeneuve dit keer wel toegevoegde waarde te geven aan het literaire werk met zijn verfilming. Het korte verhaal is, naast vernuftig, namelijk tamelijk steriel. Het script van Eric Heisserer doet qua structuur niet onder voor het oorspronkelijke verhaal, maar het verhaal wint enorm aan emotionele lading en weet zelfs een omvangrijk extra thema op natuurlijke wijze aan te boren.

Wel moet gezegd worden dat Villeneuve bij vlagen steken laat vallen in zijn filmtaal. Wanneer we bijvoorbeeld de schelp van de aliens voor het eerst zien in een prachtig lang zwevend shot dwaalt de camera onverwacht af naar het nabijgelegen tentenkamp. Heel onnatuurlijk, want het shot lijkt vanuit het perspectief geschoten van iemand die de indrukwekkende schelp voor het eerst ziet, en waarom zou diens oog ervan weggetrokken worden door het ordinaire tentenkamp? Zo zitten er meer kleine details in de film die net niet helemaal kloppen, maar het grote geheel klopt gelukkig heel goed.

arrival3

De manier waarop de mensheid tegen de werkelijkheid aankijkt is op verschillende manieren beperkt. Dit is moeilijk voor ons om te herkennen, omdat dit het enige perspectief is dat we kennen. De confrontatie met de compleet andere manier van kijken van de aliens uit Arrival maakt dit overtuigend duidelijk. Zoals bijna alle goede science fiction weet deze film door het beschouwen van het vreemde, het exotische of gewoon het andere ons iets te vertellen over onszelf. Bovendien heeft de film een krachtige emotionele kern die ons helpt na te denken over iets dat we als vanzelfsprekend beschouwen.