Nu aan het lezen:

Aquarius

Aquarius

 

Er zijn van die zeldzame gevallen dat een film op een diepere manier resoneert met je eigen leven. Maar wat zit er precies achter die momenten? Is het een toevallige samenloop van omstandigheden die ervoor zorgt dat je elementen herkent? Of zijn er overlappende gevoelens die op een subtielere wijze spiegelen met de personages die je ziet op het witte doek? In Pauline Kaels essentiële bundel van recensies en filmessays I Lost it at the Movies omschrijft deze onnavolgbare filmcritica zo’n ervaring:

When Shoeshine opened in 1947 I went to see it alone, after one of those terrible lovers’ quarrels that leave one in a state of incomprehensible despair. I came out of the theater, tears streaming (…) I walked up the street crying blindly, no longer certain whether my tears were for the tragedy on the screen, the hopelessness I felt for myself, or the alienation I felt from those who could not experience the radiance of Shoeshine. Later I learned that the man with whom I had quarrelled had gone the same night and had also emerged in tears. Yet our tears for each other, and for Shoeshine did not bring us together. Life, as Shoeshine demonstrates, is too complex for facile endings.

Aldus Kael over het zien van Vittorio De Sica’s neorealistische Shoeshine op een punt in haar leven dat verstrengeld leek te zijn met het tragische lot van de personen op het scherm.

Iets soortgelijks overkwam mij bij het zien van Kleber Mendonça Filho’s Aquarius. Waarom eigenlijk, vroeg ik me af. Wat heeft mijn leven voor raakvlakken met de Braziliaanse Clara in die film? Zij leeft in het prachtige Recife, door gladde city-marketeers omgedoopt tot het Venetië van Brazilië. Zij is met haar 65 jaar nog steeds een sterke en beeldschone vrouw, ook al heeft kanker sporen nagelaten op haar lichaam.

Zou het zijn dat ik me met haar verbonden voel omdat ik een halve latino ben? (Alhoewel ik het continent nooit bezocht heb en in het troosteloze Spijkenisse ben opgegroeid.) Haar levensvreugde en energie vind ik zeker herkenbaar en bewonderenswaardig. Of zou het zijn omdat Clara, die zo mooi en levensecht wordt geportretteerd door Sônia Braga, een grote passie heeft voor muziek?

Haar platenverzameling is benijdenswaardig. In een scène wordt ze door een jonge en onwetende journaliste geïnterviewd over haar collectie. Om het verschil te laten zien tussen de waarde van analoog en digitaal trekt zij even een exemplaar van John Lennons Double Fantasy uit de kast. Het is de eerste persing en uit de hoes haalt zij een artikel dat er toevallig ooit in was geschoven door de vorige eigenaar. De publicatiedatum was net voor die beruchte dag waarop Lennon werd doodgeschoten. Dat soort dingen zijn echt, benadrukt Clara. Haar interviewer, die niet echt geïnteresseerd lijkt te zijn in al dat oude vinyl, heeft geen boodschap aan dit antwoord.

Clara houdt van echte en tastbare zaken. Zij is daarnaast een schrijfster die haar liefde voor muziek heeft omgezet in woorden zodat zij mensen enthousiast kan maken. Een andere overeenkomstigheid die ik met haar heb, al gaat het bij mij om cinema. Clara weet dat het belangrijk is om je passie en je kennis te delen met mensen. Daarin is zij een gul persoon die het belang inziet van geven. Als haar jonge neef met zijn nieuwe vriendin uit Rio bij haar langskomt weet zij dat ze soortgenoten zijn. Ondanks het verschil in jaren is er die gezamenlijke liefde voor muziek die alles overbrugt. En zo luisteren ze naar haar platen en vertelt zij over haar verzameling van Braziliaanse muziek.

Maar uiteindelijk is er een dieper en troostelozer aspect in de film dat mij beroert. Aquarius gaat over een crisis van waarden. Die thematiek zie je vaker terug in de filmgeschiedenis. Het toeval wou dat ik kort na Aquarius de film Hud zag, van Martin Ritt uit 1963. Het is zo’n sleutelfilm die de nieuwe Amerikaanse cinema inluidde en gaat over generatiekloven en het verdwijnen van oude erecodes voor nieuwe onzekere en opportunistische omgangsvormen. Een vaste manier van leven verandert drastisch en zaken die ooit onwrikbaar leken, kantelen. Iets dat zichzelf opwerpt als vooruitgang doet zijn intrede en vermorzelt alles en iedereen die nog koppig overeind blijft staan.

Scène uit Hud

In Aquarius wordt Clara ook geconfronteerd met een breuk in haar bestaan. Haar mooie appartement in een gebouw dat de naam Aquarius draagt, moet wijken voor de macht van het grote geld. Een charmante en sluwe projectontwikkelaar wil haar uit het huis kopen, zo’n berekenende ondernemer die in de VS heeft gestudeerd. Zo’n gladde gast die grote plannen heeft en mooie praatjes.

Clara’s onbuigzaamheid neemt hij haar niet in dank af en vormt het begin van de vieze spelletjes die hij inzet om haar uit haar geliefde appartement te loodsen. Daarmee doet hij inbreuk op haar veilige toevluchtsoord en wordt Clara gedwongen om haar situatie te overdenken. Ondertussen beginnen haar kinderen zich ook zorgen te maken over hun ouder wordende moeder. Stiekem manipuleert de slinkse projectontwikkelaar hen ook. Maar als er iets duidelijk wordt in Aquarius dan is het wel dat Clara vecht voor de dingen die haar dierbaar zijn; ook al weet zij dat zij uiteindelijk het onderspit moet delven. Het is die bittere realisatie die de film een pure en weerbarstige kracht geeft.

Aquarius heeft veel raakvlakken met het mooie intieme familiedrama L’Heure d’été  van Olivier Assayas uit 2008. In die film beslist een gezin over het lot van unieke erfstukken die hun overleden moeder heeft achtergelaten in een prachtig huis op het Franse platteland. De spullen die ooit hun eigen plaats en geschiedenis hadden, worden geveild aan musea waar ze steriel worden tentoongesteld. Hun band met de familie voorgoed verloren.

Een erfstuk speelt ook een terugkerende rol in Aquarius. Sommige shots rusten op een oud dressoir dat Clara van haar vrije en eigenzinnige tante heeft geërfd. Net als zij was haar tante een vrouw die leefde voor haar passies. In een flashback zien we de bejaarde vrouw terugdenken aan haar jeugdige zelf die vurig de liefde bedrijft. In hun opwinding verplaatsen zij zich door de ruimte en belanden ze al vrijend op het dressoir. Een sensuele herinnering die voor altijd aan het meubelstuk zal kleven. Het is die levenslust die Clara met zich meedraagt. Ondanks de ouderdom is de begeerte niet verdwenen. Het zou mij daarom niet verrassen als Clara een boek van Carlos Drummond de Andrade in haar kast zou hebben staan. De dichter die op zijn tachtigste vriend en vijand verraste met een bundel indringende erotische gedichten zoals deze:

Tot uitdovende seks wend ik mij, uitgedoofd.
O wortel van mijn leven, houvast mijner jaren,
liefde, liefde, liefde, vuurgloed die belooft
in het orgasme mij de wereld te verklaren

Onbevredigend, heeft het vlees reeds afgedaan,
maar het verzet zich in het aanschijn van de dood.
Ik wil de nauwe gang nog altijd binnengaan
waar de geliefde mij het grootste genot steeds bood.

Drummond de Andrade’s vitaliteit proef je terug in de pittige Clara en het is die vitaliteit die contrasteert met haar aankomende ouderdom en het vooruitzicht op een kille vooruitgang die haar leven en liefdes zal vervagen.

Aquarius beklemtoont de noodzaak van schoonheid, liefde, gulheid en compassie, maar vooral de broosheid daarvan in een tijd waarin het gaat om schaamteloze zelfverrijking, corrumperende machtslust en de verstikkende aantrekkingskracht van geld. En misschien is dat wel wat mij het meest raakt aan Kleber Mendonça Filho’s indrukwekkende film. Het gaat over een terminale fase in onze cultuur die universeel aanvoelt. Een stadium waarin alles van waarde onder vuur ligt. Helaas is het niet meer vanzelfsprekend dat die zaken die ons zo aan het hart liggen, gered zullen worden.

Leuk? Deel het even!
Typ en klik enter om te zoeken