Nu aan het lezen:

Vijf keer Ingmar Bergman

Vijf keer Ingmar Bergman

 

Vanaf deze week is een digitale restauratie van Fanny & Alexander in de bioscoop te bewonderen. Om Ingmar Bergmans meesterwerk over de kindertijd wat meer context te geven (en omdat je gewoon nooit genoeg Bergman kan zien) tippen onze redacteuren vijf andere films van Bergman die het (her)kijken meer dan waard zijn.   

 

En passion (1969)

Onthechting is het sleutelwoord in En passion. De film gaat over mensen die waarlijk contact met anderen uit de weg gaan. En tegelijk is het een film vol mensen die dat contact wanhopig zoeken. En passion draait voornamelijk rond Andreas (Max von Sydow) en Anna (Liv Ullmann), twee mensen die elk verteerd worden door zelfhaat en zelfverwijt. Ze ontmoeten elkaar en er ontstaat een relatie, maar de barrières die ze daar zelf tussen werpen en de geheimen die ze meedragen, maken het onmogelijk om werkelijk tot elkaar te komen. Op het afgelegen eiland waar ze verblijven, worden intussen op gruwelijke wijze dieren mishandeld en vermoord. Andreas ontfermt zich over een pup met een tederheid die hij naar Anna niet kan tonen. Bergman draaide de film op Fårö, het eiland waar hij een groot deel van zijn leven woonde, en doorsnijdt de film met fragmenten waarin de acteurs worden bevraagd over hun personages, daarmee de onthechting ook in de vorm van de film doortrekkend.
Elise van Dam

 

Tystnaden (1963)

Twee zussen stranden in een hotel. De ernstige ziekte van Ester (Ingrid Thulin) zorgt ervoor dat Anna (Gunnel Lindblom) geen kant meer op kan. Zoals vaker bij Bergman verwordt de wereld tot een microkosmos. Het grote daarbuiten is een enigma. Beroemd is het moment waarop Anna’s zoon Johan (Jorgen Lindstrom) een tank ziet passeren in het vreemde land met haar vreemde taal. Komen we ergens in Tystnaden dichterbij de wil om te begrijpen? In de leegte van het hotel wint het conflict het van de toenadering.

Tystnaden is het zwaarmoedige sluitstuk van Bergmans zogeheten God-trilogie. Ontdaan van enige context is dat label hier nogal misleidend: in deze desolate filmwereld is God vooral een abstractie, een vervlogen kracht die je constant ontglipt. Roger Ebert verwoordde dat heel treffend. Voor hem verwijst alleen Nattvardsgästerna (1962) direct naar de stilte van God. Såsom i en spegel (1961) beperkt zich tot implicaties, waarop Tystnaden dan de staat van de wereld voorbij de theologie laat zien. Stilte verwordt tot afwezigheid, de eenzaamheid is tastbaar. Het mysterie van Bergmans beste film kent geen simpele oplossingen. Misschien zijn er überhaupt geen antwoorden, aangezien zelfs haar vragen zich niet gemakkelijk laten ontsluiten. Tystnaden is daarmee een interessante tegenhanger van Persona (1966). Beide titels hullen zich in meerdere dikke betekenislagen, maar Persona is gerichter geanalyseerd en spreekt nog een stuk directer tot de verbeelding. Het raam waardoor Johan de wereld bekijkt is een spiegel geworden.
Tim Bouwhuis

 

Scener ur ett äktenskap (1973)

Scener ur ett äktensap is een kroniek van het huwelijk van Johan en Marianne, opgedeeld in een zestal episodes. Of eigenlijk vooral van het uiteenvallen van dat huwelijk. Scener werd oorspronkelijke gemaakt als een miniserie voor televisie en later in verkorte versie uitgebracht als film. Beide versies houden de lange, dialoogrijke scènes in stand waarin Erland Josephson en Liv Ullmann alle ruimte krijgen om te excelleren als het desintegrerende koppel. Van een etentje met een bevriend koppel waarin de waarheid vooral in de subtext verstopt zit, tot openlijke bekentenissen waarvan de eerlijkheid als een mes door de ziel snijdt. Zo’n beetje het volledige menselijk arsenaal aan emoties komt voorbij, van woede tot zelfverwijt, verdriet tot verlangen, jaloezie tot vergevingsgezindheid. Dat maakt Scener ur ett äktensap ook tot een film die het vermogen heeft om met de kijker mee te groeien, waar je elke kijkbeurt weer andere connecties mee maakt en andere nuances in vindt. Een film, kortom, waar je nooit op uitgekeken raakt.
Elise van Dam

 

Persona (1966)

Halverwege Persona breekt de film, letterlijk. Nou ja, letterlijk kan natuurlijk niet helemaal, maar we zien daadwerkelijk de filmrol breken. Het lijkt een statement van Bergman: ‘met deze film breek ik ons idee van film en lijm ik haar weer aan elkaar’. Hij gaat niet zo ver met het loslaten van een narratief als bijvoorbeeld Jean-Luc Godard het jaar daarvoor deed met Pierriot le fou. Maar Bergman gebruikt wel verschillende inventieve stijlelementen om de gelaagde betekenis(sen) van zijn verhaal over te brengen.

De actrice Elisabet Vogler (Liv Ullman) is middenin een voorstelling van Electra gestopt met praten. Het is een vlucht van de onwaarachtige manier waarop we leven, zo legt haar dokter uit. Ze trekt zich met verpleegster Alma (Bibi Andersson) terug in een huis aan de kust. Daar lijken de grenzen tussen de identiteiten van de twee vrouwen langzaam te verdwijnen. Dit brengt Bergman niet zo zeer onder woorden, maar wel op een visuele manier over. Voornamelijk door de personages in hetzelfde deel van het frame te plaatsen, hun gezichten in elkaar overlopend. Maar er zijn meer mogelijk betekenissen te vinden in Persona. De titel verwijst misschien naar een identiteit, maar is afgeleid van het Latijnse woord voor een theatermasker. Misschien is Alma wel een personage dat Elisabet aan het creëren is, en bestaat ze niet echt. Of is Elisabet in het leven geroepen door Alma als ontsnappingsfantasie van het burgerlijke leven waar ze aan twijfelt. Bergman roept al deze mogelijke verklaringen op subtiele wijze op. Een hele prestatie in een film die nog geen anderhalf uur duurt.
Bouke van Eck

 

Aus dem Leben der Marionetten (1980)

Een beetje een vreemde eend in de bijt in het oeuvre van Bergman, deze film, die hij maakte terwijl hij in Duitsland verbleef na beschuldigingen van belastingontduiking. Aus dem Leben der Marionetten begint met de moord op een prostituee. Terwijl het leven uit haar lichaam vloeit, onttrekt de kleur zich aan het beeld. Wat volgt is een film in zwart-wit die afwisselend de laatste periode voor en de eerste periode na de moord belicht. Hoofdfiguur is de moordenaar, Peter Egermann, een succesvol zakenman getrouwd met succesvolle modeontwerper Katarina (overigens: de namen van het stel komen overeen met die van het bevriende koppel in Scener ur ett äktensap en Johan en Marianne worden ook kort genoemd in deze film). De film toont de poging van de naasten en Peter zelf om te verklaren waarom hij de moord beging. Psychiater Mogens Jensen houdt het op een dominante moeder en latente homoseksualiteit, de moeder van Peter lijkt vooral Katarina als schuldige te zien. Aus dem Leben der Mationetten is thematisch verwant aan Bergmans andere werk, maar heeft een verrassende en soms bijna ondraaglijke directheid.
Elise van Dam

 

Leuk? Deel het even!
Typ en klik enter om te zoeken