Nu aan het lezen:

Tien onbekende films over de Tweede Wereldoorlog

Tien onbekende films over de Tweede Wereldoorlog

 

Er zijn ontelbaar veel films over de Tweede Wereldoorlog gemaakt. En toch verschijnt op televisie elk jaar rond vier mei min of meer hetzelfde handjevol. Maar er is zoveel meer moois, zoveel andere perspectieven en invalshoeken, die ons anders vreemd blijven. Daarom hier tien onbekende en hier en daar ook tikje ongewone films over de Tweede Wereldoorlog.

 

Zbehovia a pútnici (The Deserter and the Nomads) (Juraj Jakubisko, 1968)

Een film bestaande uit drie segmenten, over opeenvolgend WOI, WOII en een fictieve nucleaire oorlog. En vooral een curiositeit die het waard is om aan de obscuriteit te onttrekken. In Jakubisko’s visie op het leven tijdens de oorlog is de dronkenschap constant en dient het geweld zich in erupties aan. De absurde chaos en de wijze waarop tragiek en komedie elkaar afwisselend in de armen vallen en op de vuist gaan is duidelijk van invloed geweest op het werk van Emir Kusturica. Door alle segmenten (en dus oorlogen) heen waart de dood, die langzaam transformeert van een dreigende aanwezigheid op de achtergrond tot een nar, in weerwil van zichzelf op zoek naar de liefde en het leven.

Trzecia Czesc Nocy (The Third Part of the Night) (Andrzej Żuławski, 1971)

Afgelopen februari overleed Andrzej Żuławski. Hier en daar stond een kort berichtje in een krant, maar veel mensen zal het ontgaan zijn. En dat terwijl deze Poolse regisseur een aantal fantastische films op zijn naam heeft staan. Zoals zijn debuutfilm The Third Part of the Night, waarin een man zijn vrouw en kind vermoord ziet worden door de nazi’s en vervolgens in het verzet gaat. Dat loopt echter vrijwel meteen spaak en hij ontmoet een vrouw die als twee druppels water lijkt op zijn overleden vrouw. Żuławski’s film is een verdwaling in het labyrint van identiteit. Je zou bijna denken dat hij Willem Frederik Hermans’ De donkere kamer van Damocles moet hebben gelezen. Of misschien geldt hier gewoon het gezegde dat grote geesten hetzelfde denken.

https://www.youtube.com/watch?v=Vt9f9h6oS2M

The Hill (Sidney Lumet, 1965)

Gebaseerd op een script van Ray Rigby, die zelf enige tijd doorbracht in een militaire gevangenis, vertelt The Hill het verhaal van een Brits ‘glasshouse’ in Noord-Afrika ten tijde van WOII. Midden op het gevangenisterrein staat een steile heuvel van rul zand waar de gevangenen als straf overheen moeten rennen. Over de plot zei regisseur Sidney Lumet zelf: “There really isn’t a lot of story. It’s all character.” En laat dat maar aan Lumet over. The Hill is soms bijna absurdistisch, maar blijft altijd net te realistisch om er echt om te kunnen lachen. Vooral als de groeiende machtsstrijd tussen dwarsliggende gevangene Roberts (Sean Connery, die van zijn Bond-imago af wilde) en sergeant Williams (Ian Hendry) steeds brutere vormen aanneemt.

Démanty Noci (Diamonds of the Night) (Jan Němec, 1964)

Nog een film die niet om plot draait is Jan Němec’ Diamonds of the Night, waarin twee Joodse jongens ontsnappen van een trein op weg naar een concentratiekamp. Alles aan zijn debuutfilm is compact, van de speelduur (nauwelijks 65 minuten) tot de focus van het verhaal. De Tsjechische Němec, die afgelopen maart overleed, verspilt geen tijd aan expositie of context. Fascinerend is hoe hij ons soms volledig onderdompelt in de beleving van de personages, de lijn met het subjectieve steeds verder uitwist. Tot aan dat ambigue einde dat ons voor de keuze stelt: kiezen voor het noodlot dat ons cynisme bevestigt of de hoop die misschien een illusie is.

Moloch (Aleksandr Sokoerov, 1999)

Een moloch is een godheid aan wie mensen worden geofferd. En het is de titel van Aleksandr Sokoerov’s film over Adolf Hitler. ‘Adi’, zoals Eva hem liefkozend noemt, bezoekt tijdens de oorlog zijn buitenverblijf Berghof, waar kuchjes doorklinken als gebrul en de lift luid piepend op en neer gaat. Sokoerov portretteert Hitler als een man met een allergie voor paradoxen die zich heeft omringd met jaknikkers die hijgen van opwinding in zijn nabijheid. Behalve Eva. Maar echt tegenwicht biedt ook zij niet. Daarvoor is ze te druk met balletpasjes. Moloch ziet eruit als een aquarelschilderij. Het in soft focus gefilmde alpenlandschap ademt Duitse Romantiek. In deze valse bubbel filosofeert Hitler wat over het klimaat en het eten. En Auschwitz? Daar heeft hij nooit van gehoord.

Cross of Iron (Sam Peckinpah, 1977)

Sam Peckinpah is nooit wars geweest van controverse en dat bevestigde hij opnieuw met zijn enige oorlogsfilm, Cross of Iron, waarin hij het perspectief kiest van het Duitse leger aan het oostfront. Het is Peckinpah, dus het geweld is bruut en ongenadig en de doden vallen in slow-motion, maar de film is toch ook verrassend humaan. Peckinpah toont dat in de modder van de loopgraven, het opstuivende zand van de slagvelden, politiek en ideologie niet meer relevant zijn. En dat lef en lafheid, de wanhoop en de angst, er aan beide zijden hetzelfde uitzien. De draaiperiode was rampzalig, maar het resultaat is een tegendraadse en sterke oorlogsfilm.

Proverka na Dorogakh (Trial on the Road) (Aleksei German, 1971)

Niet één, maar twee keer loopt Lazarev over. Eerst naar de Duitsers en dan terug naar de Russische partizanen. Maar die vertrouwen hem niet langer. Trial on the Road werd (tot 1986) verbannen in de Sovjet-Unie. Want in plaats van executie of strafkamp krijgt de verrader Lazarev van een zachtmoedige commandant de kans zijn loyaliteit te bewijzen. Maar eigenlijk is die missie vanaf het begin gedoemd. Want de enige manier waarop Lazarev werkelijk zijn loyaliteit kan bewijzen is door te sterven. Aleksei German (Hard to be a God) maakte een indrukwekkende debuutfilm waarin niet alleen de vijand moet worden bevochten, maar ook de bittere kou en de ijzige mist.

https://www.youtube.com/watch?v=PDPmhFX3lY4

Nobi (Fires on the Plain) (Kon Ichikawa, 1959)

Een kaalgeslagen en verpletterende film. Ichikawa’s Fires on the Plain is een afdaling in het duistere hart van de oorlog, een tocht door de negen kringen van de hel. Een Japanse soldaat, lijdend aan tuberculose, zwerft door de Filipijnse jungle. Op zoek naar landgenoten, op zoek naar een uitweg en uiteindelijk vooral wanhopig op zoek naar een laatste restje menselijkheid. Want hoe verder hij gaat, hoe gruwelijker de uitwassen waarmee hij wordt geconfronteerd. Het zijn schimmen van mensen die door deze op zijn laatste benen strompelende oorlog dwalen. Moreel besef en compassie zijn al lang gesneuveld. En in de moordende hitte en de neerslaande regens voelt Tamura dan ook zijn nog vaag aanwezige besef van menszijn langzaam aan hem ontsnapt.

Bitter Victory (Nicholas Ray, 1957)

“Le cinema, c’est Nicholas Ray.” Dat schreef Jean-Luc Godard nadat hij Bitter Victory zag. De uitspraak is inmiddels beroemder dan de film die hem ontlokte. Bitter Victory speelt zich af in de woestijn, maar in plaats van het benadrukken van de onmetelijkheid daarvan (zoals bijvoorbeeld Lawrence of Arabia dat meesterlijk deed), daar maskeert Ray juist vaak de horizon, waardoor de zandvlakte bijna claustrofobisch voelt. Dat vertaalt zich ook in de plot, want ondanks de enormiteit van de context (WOII) vertelt Ray een klein verhaal over een driehoeksverhouding, over twee mannen, hun mankementen en driften. Hier geen helden, wel een fantastische Richard Burton die starend over het brandende zand verzucht: “I contradict myself. I constantly contradict myself.”

War Requiem (Derek Jarman, 1989)

War Requiem is een bijzondere samenkomst van een aantal grote kunstenaars. Het is Derek Jarmans verbeelding van en op het gelijknamige muziekstuk uit 1962 van Benjamin Britten die op zijn beurt gedichten verwerkte van de in de Eerste Wereldoorlog gesneuvelde poëet Wilfred Owen. Jarmans film is een requiem voor alle oorlogen die het Westen teisterden in de 20e eeuw. Niet alleen de twee wereldoorlogen, maar ook – zoals Tilda Swinton opmerkt in een documentaire over de film – de aidsuitbraak die in de jaren tachtig zoveel slachtoffers eiste. Waaronder Jarman. Net als hij waren ook Britten en Owen homoseksueel en ervaarden daardoor oppressie. Het maakt War Requiem tot een film die weliswaar over oorlog gaat, maar vooral een schreeuw is om bevrijding.

Leuk? Deel het even!
Typ en klik enter om te zoeken