Nu aan het lezen:

Publiek domein en andere copyright-kwesties

Publiek domein en andere copyright-kwesties

 

Voor het eerst in tijden is een hele zwik films (en ook andere werken) in het publieke domein beland. Wie Our Hospitality (Buster Keaton, 1923), Safety Last! (Fred C. Newmeyer en Sam Taylor, 1923, die met Harold Lloyd en de klok) en The Ten Commandments (Cecil B. DeMille, 1923) op dvd wil uitbrengen (of op YouTube wil zetten) mag dat gewoon doen.

Waarom is dit nieuwswaardig? Loopt het copyright niet elk jaar voor een heleboel werken af? Nou: in principe wel. Maar het is nu al twintig jaar niet meer zo voor Amerikaanse films, omdat in 1998 – na veel gelobby van onder andere Disney – de termijn voor auteursrecht in één klap werd verlengd van 75 naar 95 jaar, gerekend vanaf 1 januari van het jaar volgend op het uitkomen van de film. Dit gebeurde via de Copyright Term Extension Act, ook wel de ‘Sonny Bono Act’ of de ‘Mickey Mouse Protection Act’ – dat laatste omdat ook Steamboat Willie (Walt Disney en Ub Iwerks, 1928) door de wet langer beschermd zou blijven door het auteursrecht, namelijk tot 2024.

Vanaf nu komen er dus wel weer elk jaar op 1 januari allerlei werken bij. De komende tien jaar kunnen we er naar uitkijken dat steeds meer ‘pre-code’ films uitgebracht kunnen worden door ondernemende dvd-boeren, en daarna is het uitkijken naar een heuse noir-golf.

Het is geen toeval dat hierboven Amerikaanse trends worden genoemd: die 95 jaar geldt voor de Verenigde Staten, niet overal. De termijnverlenging is bijvoorbeeld niet opgenomen in de Nederlandse auteurswet: sterker nog, films raken hier ‘al’ na 70 jaar hun auteursrecht kwijt. Nederlandse films uit 1948 zijn dus ook twee weken geleden deel geworden van het publieke domein.

Het is een voorbeeld van het feit dat in verschillende landen verschillende regels gelden voor het beschermen van intellectueel eigendom. Er zijn allerlei pogingen gedaan om het recht te harmoniseren: van de Berner conventie in 1886 tot het TRIPS-verdrag uit 1994.

Maar ja: het recht kan langzaam werken. Zo krijg je volgens de Berner conventie het auteursrecht automatisch: je hoeft het niet te registreren of ergens een © te schrijven. Het duurde echter tot 1989 voordat dit in de VS werd geïmplementeerd. Daarvoor moest je wel aan allerlei regels voldoen.

Hierdoor zijn weleens films per ongeluk in het publieke domein gekomen. Een beroemd voorbeeld is It’s a Wonderful Life (Frank Capra, 1946): door een administratiefout werd het auteursrecht in 1974 niet netjes hernieuwd, wat destijds nog moest. Daardoor werd het heel goedkoop om de film uit te zenden (niet gratis: het auteursrecht op het boek waar de film zich op baseerde was wel netjes in stand gehouden), hetgeen ironisch genoeg waarschijnlijk heeft bijgedragen aan de bekendheid van de film.

Bij Night of the Living Dead was de distributeur, toen de titel Night of the Flesh Eaters op het laatste moment vervangen werd, vergeten om op de titelkaart het copyright te melden. Oeps. Toch is de film wél de meest gedownloade film ooit vanaf de Internet Archive.

Verschillende landen hebben ook verschillende ideeën over uitzonderingen op de auteurswet. In Nederland is die uitzondering, het zogenaamde ‘citaatrecht’, vrij beperkt. Dit citaatrecht maakt het bijvoorbeeld mogelijk om plaatjes bij dit essay te schrijven, als doelmatig (en dus niet puur decoratief) ‘citaat’ uit de genoemde films.

In de VS zijn er in principe meer mogelijkheden, onder de noemer ‘fair use‘. Maar dat moet je dan maar eerst aantonen, en veel grote platforms – waaronder YouTube – geven makers die kans niet. Zo zijn al talloze interessante video-essays, die overduidelijk vallen onder de voorwaarden van ‘fair use’, rücksichtslos van platforms verwijderd omdat er fragmenten in worden gebruikt van films van grote studio’s die ze te vriend willen houden.

Auteursrechthebbenden kunnen in de VS ook wel heel veel sinds de Digital Millenium Copyright Act. En sommige makers maken ronduit misbruik van de mogelijkheden, door onwelgevallige kritiek onder het mom van auteursrechtenschending te laten verwijderen.

Neem Amma Asante. Ze maakte vorig jaar de film Where Hands Touch, over de tienerliefde tussen een biraciaal Duits meisje en een lid van de Hitlerjugend tijdens de Tweede Wereldoorlog. Het zal niemand verbazen dat niet iedereen zat te wachten op een film met deze thematiek. Maar Asante was niet gediend van commentaar. Kritische reacties waarin fragmenten van de film gebruik werden kregen een DMCA notice… terwijl mensen die clips gebruikten in positieve recensies met rust werden gelaten.

Het auteursrecht is ingewikkeld – veel ingewikkelder dan wat hierboven staat beschreven. Toch is het handig om er iets van te weten, omdat het beïnvloedt wat we te zien krijgen: op streamingdiensten, op televisie, op YouTube. Het systeem mag dan verre van perfect zijn: iedereen die dat wil kan nu Harold Lloyd aan een klok kan zien hangen. Nou stond Safety Last! al ruim vier jaar op YouTube, kennelijk zonder dat een haan er naar kraaide, maar toch: het is fijn dat hij, met zoveel andere films uit 1923, nu officieel deel uitmaakt van het publieke domein.

Leuk? Deel het even!
Typ en klik enter om te zoeken