Nu aan het lezen:

Psychotische vrouwen

Psychotische vrouwen

 

Het lijkt wel een hobby te zijn geworden om vrouwelijke personages langs de feministische meetlat te leggen. Makers confronteren met het feit dat ze wel erg vaak leunen op luie stereotypes kan natuurlijk geen kwaad. Aan de andere kant zou het jammer zijn als vrouwelijke personages in een feministisch keurslijf gedrukt worden: juist degenen die uit de band springen zijn vaak fascinerend om naar te kijken.

Het Offscreen Film Festival in Brussel, dat nu bezig is, wijdt een heel onderdeel aan de psychotische vrouw, onder de noemer Driving Miss Crazy. In 2013 had het Imagine Film Festival ook al een dergelijke themaprogramma. Beide lieten zich onder andere inspireren door het boek House of Psychotic Women van Kier-La Janisse. In dat boek vertelt Janisse over haar gecompliceerde jeugd en over de films waarin ze vluchtte. Het zijn stuk voor stuk films waarin psychotische vrouwen de hoofdrol spelen.

Vooral de horrorcinema zit vol met vrouwelijke monsters. Soms zijn ze gruwelijk en onkenbaar: denk bijvoorbeeld aan het meisje uit The Ring. Soms zijn het seksistische angstbeelden, zoals Glenn Close in Fatal Attraction of Jessica Walter in Play Misty for Me. Toch is het vaak zo dat je de vrouwelijke monsters tot op zekere hoogte wel kan snappen. Juist die monsters zijn het interessantst.

Neem bijvoorbeeld Thana uit de rape-revenge-klassieker Ms. 45. Ze is eigenlijk om te beginnen al een beetje vreemd: ze praat niet. Verder is het een mooi maar onopvallend meisje, dat schrikkerig reageert op street harassment. Dan heeft ze de ontzettende pech om op één dag twee keer verkracht te worden. De tweede verkrachter weet ze dood te slaan. Ze hakt zijn lichaam aan stukken, stopt ze in de koelkast. Ze doet wat bloedrode lipstick op, en geen man is meer veilig.

Lang niet alle moorden die Thana pleegt zijn te verantwoorden: in het begin richt ze zich nog op mannen die vrouwen op straat lastig vallen, maar al snel is ze in haar bloedlust niet zo precies meer. In de memorabele eindscène schiet ze – verkleed als non – haast willekeurig in het rond. Toch voelt het als ze gestopt wordt tragisch in plaats van triomfantelijk. Ook Carol uit Repulsion wordt gek van de aandacht die ze van mannen krijgt. Ook naar haar roepen mannen op straat. Ook zij kan niet ontsnappen aan de male gaze, en ook voor haar zijn mannen op een gegeven moment niet meer veilig. Toch opvallend: regisseur Roman Polanski nou niet bepaald bekend staat om zijn feminisme.

Dat seksistische regisseurs – bewust of onbewust – invoelende portretten kunnen maken van onstabiele vrouwen blijkt ook uit Marnie, de meest fascinerende film van Hitchcock. Hitchcock was geobsedeerd met hoofdrolspeelster Tippi Hedren. Zij wilde van zijn avances niets hebben. Marnie is – wellicht daarom – frigide. Mark Rutland (gespeeld door Sean Connery) weet haar uiteindelijk te “genezen”. Bij zijn tactieken kan je echter wel vragen zetten: op hun huwelijksreis verkracht hij haar. Als het de bedoeling van Hitchcock was om Rutland als held te presenteren is dat danig mislukt. Marnie is aan het einde weliswaar genezen van haar psychose: een echt happy end kan je het niet noemen dat ze een leven met Mark verkiest boven de gevangenis.

De psychotische vrouw balanceert wel vaker op het randje. Als je niet oppast kan ze een seksistische karikatuur zijn. De neiging om vrouwen die niet aan de geldende normen voldoen weg te zetten als “gek” heeft tenslotte een lange en lelijke geschiedenis: in de negentiende eeuw liepen vrouwen bijvoorbeeld het risico als “hysterisch” te worden gediagnosticeerd. De theorie was dat al hun onvolkomenheden te wijten waren aan een wandelende baarmoeder (ja, heus- de woorden “hysterie” en “uterus” delen niet voor niets een etymologie). Een van de gebruikte “geneesmiddelen”? Een hysterectomie – het geheel verwijderen van de valselijk beschuldigde baarmoeder.

Tegelijkertijd kan de psychotische vrouw ook een subversieve rol spelen. Omdat ze zich buiten de kaders begeeft kan ze benadrukken hoe belachelijk, onderdrukkend en potentieel gekmakend de geldende normen voor vrouwelijkheid zijn.

Een voorbeeld: de psychotische moeder is in thrillers en horrorfilms een cliché. Denk aan de moeder van Carrie; aan Angela Lansbury in the Manchurian Candidate; aan Faye Dunaway als Joan Crawford in Mommy Dearest. Een paar jaar geleden was daar toen opeens The Babadook van Jennifer Kent: een film die in het hoofd kroop van Amelia, een alleenstaande moeder – haar man overleed toen hij haar voor de bevalling naar het ziekenhuis reed – die de stress van het opvoeden van haar moeilijke zoontje steeds moeilijker aankan. Het is een heel andere kijk op het archetype: eentje waardoor de psychotische vrouw niet het enge onbekende is maar juist oncomfortabel herkenbaar.

Natuurlijk is het goed om te ageren voor meer feministische filmpersonages. Er is een groot gebrek aan vrouwelijke rolmodellen, tenslotte. Maar echte emancipatie hebben we pas als vrouwen, net als mannen, geen rolmodellen meer hóeven te zijn. In films vind je psychotische mannen zat, van Dr. Jekyll tot Daniel Plainview (via Jack Torrance). Ook voor psychotische vrouwen moet plaats blijven – en dan liefst wel het van het subversieve type.

Leuk? Deel het even!
Typ en klik enter om te zoeken