Nu aan het lezen:

Phantom Thread en monsterlijke mannen

Phantom Thread en monsterlijke mannen

Video-essayiste Lindsay Ellis dook naar aanleiding van The Shape of Water de diepte over liefdesverhalen tussen vrouwen en beesten. Maar The Shape of Water was niet de enige film dit jaar die een interessante variatie op dat oerverhaal bood: Phantom Thread deed dat ook.

Hoe? Daarvoor moeten we de details in, vooral over een aantal eindes – spoilerfoben komen later nog eens terug. Maar eerst, voor wie geen vierentwintig minuten heeft voor het uitgebreide en diepgaande video-essay van Ellis, een samenvatting. Verhalen over dierbruiden vind je in vrijwel elke cultuur. Ze kunnen grofweg in twee categorieën onderverdeeld, met twee verschillende soorten conclusies.

Dood of getransformeerd

Aan de ene kant heb je de verhalen waarin het monster of het dier staat voor een bedreiging van buitenaf. Hij (want het is bijna altijd een hij) is vreemd, verdacht, anders; hij is een bedreiging voor de pure (witte) vrouw die hij ontvoert, verleidt of bedreigt. En aan het einde van het verhaal wordt hij verslagen, om de status quo te herstellen en de (xenofobe, niet zelden racistische) angsten van delen van het publiek te bevredigen.

Aan de andere kant heb je verhalen waarin het monster vervloekt is, of op andere wijze onbegrepen. Dan komt er een vrouw, die vaak gedwongen met hem moet trouwen. Zij weet uiteindelijk door zijn monsterlijke uiterlijk (en vaak toch ook wel gedrag) te kijken. Ze moet vaak allerlei tests doorstaan, of in een test falen en daarvoor om vergiffenis vragen. Dan is daar de beloning: het monster verandert in de perfecte man.

Beide types hebben bedenkelijke trekjes. Bij het eerste type is wel duidelijk welke schadelijke boodschappen je er uit kan halen. Het tweede type had onder andere een opvoedkundige functie, om uitgehuwelijkte meisjes te leren dat ze hun man echt een kans moesten geven, al was hij nog zo oud en lelijk. Beauty and the Beast leidde ook tot feministische kritiek: want leer je daaruit eigenlijk niet dat een monsterlijke partner eigenlijk gewoon meer liefde nodig heeft?

Samen monsters

Niet lachen: daarom was de oorspronkelijke Shrek toch wel verfrissend. Nee, geen zorgen, je hoeft die franchise niet in te duiken, en ik zal ook zeker niet ontkennen dat de popcultuurgrappen uit het origineel nog steeds vooral grimassen oproepen.

Maar Shrek varieerde wel op het standaardeinde. Dat de mooie prinses Fiona aan het einde koos voor de ogre en niet voor de (stiekem natuurlijk eigenlijk veel monsterlijke) Lord Farquaad gaat is allesbehalve revolutionair. De relatie tussen Donkey en de draak is subversiever. Maar dat Fiona zélf de vervloekte is – overdag een mens, ’s nachts een ogress – is op z’n minst onverwacht. En dat haar sprookjeseinde is dat ze permanent groen blijft is een leuke variatie. Het is nog steeds een bevestiging van de status quo – groen eindigt tenslotte met groen – maar eentje die schoonheid niet neerzet als beloning voor goed gedrag.

The Shape of Water doet eigenlijk een subtielere variant. Ook hoofdpersoon Eliza is ‘vervloekt’ door haar littekens en stomheid – een element dat de film op kritiek is komen te staan uit de hoek van activisten met beperkingen. En ook in deze film eindigt ermee dat ze deze vloek niet opheft, maar omarmt.

Dat betekent niet dat ik The Shape of Water afdoe als een veredelde versie van Shrek. Zelfs al is de slechterik nou niet bepaald minder cartoonesk. Shape is een betere film die veel bewuster bezig is met de onderliggende thematiek, het ziet er bovendien prachtig uit en is duidelijk gemaakt uit oprechte liefde voor film en filmmonsters. Het is ook een zeldzame Hollywoodfilm die vrouwelijke seksualiteit neerzet als krachtig en positief.

Maar het is niet voor niets dat The Shape of Water door sommigen bij de Oscars werd gezien als een “veilige” keuze. Bij zowel Shrek uit Shrek als The Asset uit Shape blijft de monsterlijkheid voornamelijk beperkt tot het uiterlijk. Mijn vriend (nogal een kattenliefhebber) zal tegen deze uitspraak bezwaar maken maar: het is niet zo moeilijk om op deze twee te vallen als je eenmaal gewend bent aan hun looks. Nee. Dan Reynolds Woodcock.

Blauwbaard

Reynolds Woodcock, de hoofdpersoon van Phantom Thread, is een aantrekkelijke oudere man – net als de acteur die hem speelt, Daniel Day-Lewis. Paul Thomas Anderson hees hem bovendien in elegante outfits (mocht iemand weten waar ik die dieproze sokken kan vinden hoor ik het graag). Daar komt nog bij dat de positie van zijn muze betekent dat er prachtige jurken speciaal voor jou worden gemaakt. Geen wonder dat Woodcock geen enkele moeite heeft om mooie jonge vrouwen aan zich te binden.

Zijn monsterlijkheid toont zich maar beetje bij beetje. Eerst is het alleen irritatie: kan je alsjeblieft wat stiller doen, je weet toch dat ik ’s ochtends moeite heb met concentreren. Dan komen de steeds vinnigere woorden, als je zijn aandacht al weet te krijgen. Uiteindelijk, als je te lastig wordt, word je door z’n zus met ferme hand de deur uit gebonjourd.

In een traditioneler verhaal zou de nieuwe muze, Alma, zo uitzonderlijk bijzonder en lief zijn dat ze zijn patroon weet te doorbreken. Of misschien had Alma opeens broers tevoorschijn getoverd die wraak voor haar namen – Woodcock heeft tenslotte, met zijn kasteel en al zijn regeltjes, wel wat weg van Blauwbaard.

Dat Paul Thomas Anderson wat anders van plan is blijkt wel uit het eerste moment waarop Alma en Reynolds echt een band blijken te hebben. Het leidt zelfs tot de enige zoen die we te zien krijgen.  Alma is daarin niet lief, maar boos. Ze komt niet alleen voor Reynolds op, maar vooral ook voor zijn bedrijf en zijn werk. Voor de jurk die hij maakte voor een ondankbare rijke klant. Reynolds ontdooit niet door geduld of trouw of liefde, maar door trots en koppigheid.

Meet Florence Nightingale

Even terug naar Beauty and the Beast. Want wat veroorzaakt de kentering in de relatie tussen Belle en haar Beest? Juist ja: hij redt haar van de wolven, raakt gewond, en wordt verpleegd. Doordat het beest kwetsbaarder blijkt dan gedacht ziet Belle hem opeen in een nieuw licht.

Er is zelfs een woord voor, verplegers die vallen voor hun patiënt: Florence Nightingale-syndroom. En patiënten die gevoelens ontwikkelen voor hun verplegers zijn er ook voldoende. In Phantom Thread besluit Alma hier gebruik van te maken. Ze vindt Reynolds veel te zeurderig, te dominant – te monsterlijk. Dus voedt ze hem giftige paddenstoelen. Een zieke Reynolds is, in tegenstelling tot zijn normale zelf, maar wat dankbaar voor haar aandacht. Alma wordt zelfs met een huwelijk beloond.

Phantom Thread voegt aan het einde hierop nog een afwijking toe van het standaardverhaal. Niet alleen blijkt (innerlijke) monsterlijkheid te temmen door zelf iets monsterlijks te ondernemen. Maar het monster blijkt het wel op prijs te kunnen stellen. Wat het monster nodig had was niet liefde, maar om periodiek zijn macht kwijt te raken aan een ander monster, om eventjes zelf de zwakkere partij te zijn.

Ergens kan je het einde van Phantom Thread een positief einde noemen: de twee monsters hebben een manier gevonden om hun relatie in stand te houden. Toch blijft het oncomfortabel. Want in tegenstelling tot de meeste belle-en-het-beest-verhalen valt hier geen knieval naar de status quo te bespeuren. Daarmee heeft Paul Thomas Anderson – net als met Punch-Drunk Love – een film te maken over een romantische relatie die met plezier romantische clichés verbuigt en omver schopt.

Leuk? Deel het even!
Typ en klik enter om te zoeken