Nu aan het lezen:

Personal Shopper

Personal Shopper

Er is een scène ergens op driekwart van Personal Shopper die suggereert dat er in feite twee films schuilen in Olivier Assayas’ nieuwste. Van eentje vangen we slechts af en toe een glimp op, op de spaarzame momenten dat we van de zijde wijken van Maureen (Kristen Stewart). Je afvragen welke van de twee de realiteit is, is volgens mij de verkeerde vraag. En eentje die op een dwaalspoor zet. Zoals de film eigenlijk één groot dwaalspoor is, even ongrijpbaar en vluchtig als de geesten waar Maureen mee communiceert.

Als kind vroeg ik me altijd af of het groen dat ik zag, precies hetzelfde groen was als wat een ander zag. We noemen het hetzelfde, maar hoe weten we zeker dat we hetzelfde zien? We kunnen niet praten over een wereld buiten onze waarneming, dat heeft Kant ons geleerd. We kunnen zelfs  niet zeker zijn dat die wereld buiten onze waarneming bestaat. Of alles wat we zien in Personal Shopper ook echt zo gebeurt is niet interessant. Het is namelijk allemaal realiteit, op de manier waarop ook waanbeelden echt zijn voor de persoon die ze ziet. De vraag is of we die premisse als toeschouwer accepteren.

Wie dat niet doet, ziet waarschijnlijk een tamelijk ridicule film over doorzichtige geesten en ectoplastisch braaksel. Wat het boegeroep bij de première in Cannes verklaart. Maar het loont om die scepsis bij de deur achter te laten of er overheen te stappen als hij toch toeslaat. Want Personal Shopper is geen film over spoken en of die wel of niet bestaan. Assayas’ film gaat over rouw. Over hoe de pijn van verlies je zintuigen aantast en daarmee de wereld om je heen verandert; een alternatieve realiteit creëert waarin de doden alom aanwezig zijn.

Maureen werkt als personal shopper in Parijs. Maar het is niet de echte reden dat ze daar is. Ze is op zoek naar haar broer Lewis, die in de stad van de liefde overleed aan een zeldzame hartaandoening. Ze spraken af dat hij haar een teken zou geven vanaf gene zijde en nu is ze op zoek. In het huis waar hij stierf, dat met zijn labyrintische vertrekken vol hoekjes die het licht niet kan vinden, met zijn trappen en vloeren die kraken onder elke voetstap alle kenmerken heeft van een klassiek spookhuis. De camera volgt Stewart erdoorheen als een schaduw.

Het is een schaduw die een schaduw volgt. Maureen lijdt aan dezelfde hartaandoening als Lewis en haar band met hem maakt dat de grens tussen leven en dood voor haar niet abstract is, maar recht door haar zijn loopt. Het bepaalt hoe ze de wereld ziet, hoe ze met anderen communiceert. Het voedt de afgunst waarmee ze kijkt naar het gemak waarmee haar baas de kleding toe-eigent die Maureen voor haar van topontwerpers leent. Omdat Maureen zou willen dat zij zich met datzelfde gemak haar leven zou kunnen toe-eigenen. Een leven dat ze slechts in bruikleen heeft.

Er wordt nogal wat op schermpjes gekeken in Personal Shopper en de analogie is evident. In een wereld waarin communicatie steeds vaker digitaal gevoerd wordt, ontstaan vanzelf vragen over de consequenties daarvan voor de aard van communicatie en onze rol daarin als mens. Toen enkele jaren geleden Google Glass zijn intrede maakte, schreef Maarten Keulemans in de Volkskrant: ‘In een begoogelde wereld zijn we steeds minder actieve deelnemers, maar worden we eerder logische poorten of transistors.’ De mens als medium.

Al eerder toonde Assayas de digitale wereld als een web van realiteiten, als een soort eindeloze reeks Matroesjka-poppetjes. Demonlover ging over de grimmige onderwereld van internetporno. Seks is (op een enkele scène na) minder expliciet aanwezig in Personal Shopper, maar impliciet is het een dwingende factor. De film speelt een fascinerend spel met als inzet het lichaam van Stewart/Maureen. Waar Assayas dat lichaam door middel van kleding en een klinische doktersscène deseksualiseert, daar wordt het binnen de film juist weer geseksualiseerd, op manieren die in het hart van het mysterie van de film schuilen.

Er wordt een spel gespeeld dat de grenzen van de diëgese overschrijdt, zoals ook Michael Haneke dat deed in Caché. Zoals Personal Shopper constant gaat over ruimtes en grenzen en communiceert door middel van het overschrijden daarvan. Via die seksualiteit bijvoorbeeld, die zoals de Franse filosoof Georges Bataille in L’érotisme beschreef een ultieme daad van transgressie is die zowel het leven als de dood in zich draagt. Maar het zit ook in de manier waarop de film met de toeschouwer communiceert, de grenzen tussen ons en de film stuk voor stuk slecht. Om uiteindelijk de huid te bereiken. En wanneer Personal Shopper eenmaal daaronder kruipt, laat de film zich er niet meer verjagen.

Personal Shopper draait vanaf 26 januari in de filmtheaters en is te zien op het International Film Festival Rotterdam.

Leuk? Deel het even!
Typ en klik enter om te zoeken