Nu aan het lezen:

Op zoek naar verlichting: de films van Krzysztof Zanussi

Op zoek naar verlichting: de films van Krzysztof Zanussi


Krzysztof Zanussi wordt gerekend tot de belangrijkste Poolse filmmakers, maar zijn naam is lang niet zo bekend als generatiegenoten Roman Polanski, Krzysztof Kieślowski of Jerzy Skolimowski. Met een zes films beslaand retrospectief staat de nog altijd filmende en inmiddels 78-jarige Zanussi deze maanden volop in de aandacht op streamingplatform Mubi.

Voor wie Mubi niet kent: deze streamingservice richt zich op de wat obscuurdere film en heeft een vrij unieke opzet. Elke dag komt een film beschikbaar die je vervolgens dertig dagen kan kijken. Zo zijn er dus elke dag dertig films beschikbaar.

Voordat Krzysztof Zanussi overstapte naar cinema, was hij natuurkundige en die achtergrond komt terug in zijn films. Veel daarvan spelen zich af in academische kringen, en vaak handelen ze over het spanningsveld tussen de wereld van wetenschap en die van filosofie. Zanussi’s naam wordt vaak zijdelings genoemd als het gaat over de cinema of moral anxiety, een stroming binnen de naoorlogse Poolse cinema. Regisseurs als Kieslowski en Andrzej Wajda maakten daarbinnen films die zich richtten op de onzekere morele staat van Polen in die tijd. Zanussi’s films raken ook altijd aan existentiële vragen, maar wijken af in de wetenschappelijke inslag en in het intellectuele, academische milieu waarbinnen zijn films zich afspelen.

Family Life (1971)

Zanussi’s films (waarvoor hij ook altijd het scenario schreef) hebben zelf ook iets academisch: er wordt veel gepraat en hij zet zijn personages niet zelden in als dragers van ideeën, om het enigszins oneerbiedig uit te drukken. Zoals in zijn debuut The Structure of Crystals (1969), waarin de drie personages elk een verschillende visie vertegenwoordigen op het gesettelde leven. Het getrouwde stel Jan en Anna krijgt bezoek van Marek, een bevriende wetenschapper. Jan was zelf een succesvol natuurkundige, maar verkoos een leven van isolatie en weinig uitdagend werk. Iets wat Marek niet kan begrijpen. Zo ontspint zich een film die de vraag stelt wat het leven waardevol maakt.

Family Life uit 1971 is een variatie op die debuutfilm, die zich niet richt op het getrouwde leven, maar op directe familiebanden. In de film gaat de ingenieur Wit terug naar zijn ouderlijk huis, wanneer hij van zijn tante verneemt dat zijn vader ziek is. Zanussi is geen uitgesproken visuele filmmaker, maar hier toont hij de soms verstikkende onontkoombaarheid van familiebanden door veelal in donkere interieurs te filmen en het huis bijna tot een spookhuis te maken, waarin de geesten van voorouders rond lijken te waren. Ook nu wordt het hoofdpersonage voor de keuze gesteld hoe hij zijn leven wil invullen: keert hij definitief terug naar zijn geboortehuis of kiest hij voor zijn carrière.

Het zijn vrijwel altijd mannen op zoek naar naar het waardevolle die het centrum vormen van Zanussi’s film. Zoals ook Franciszek in Illumination (1973) , die zich afvraagt hoe je een verlicht mens wordt. Een zoektocht die leidt langs wetenschap, liefde, muziek, drugs, religie, ouderschap. Naast die plot zien we in de film interviews met wetenschappers die praten over hun werk en leven en worden hier en daar wetenschappelijke fenomenen als de oerknal uitgelegd. Wetenschap helpt ons de wereld te begrijpen, de wetten van de natuur, maar kan geen antwoord bieden op existentiële vragen en irrationele dromen waar de mens mee rondloopt. Franciszek droomt zelf van bergbeklimmen, wat achteraf gezien wrang is. Hoofdrolspeler Stanisław Latałło was namelijk alpinist en kwam een jaar later om in de Himalaya. Wellicht deels daarop geïnspireerd maakte Zanussi in 1978 het mysterieuze Spirali, waarin een man bijna omkomt in de bergen en daarna langzaam aftakelt.

The Constant Factor (1980)

Waar de wetenschap zich bezighoudt met meetbaarheid, blijkt de mens vaak o zo grillig. Dat ontdekt ook Witold, hoofdpersoon in The Constant Factor uit 1980 (waar Zanussi de regieprijs won in Cannes), een man die tracht het leven te vatten in statistieken, maar telkens wordt ingehaald door tegenslag die zich niet laat uitleggen door logica. Want die constante factor uit de titel waar hij telkens mee geconfronteerd wordt is de corruptie van de mens, die niet in natuurwetten terug te vinden is, maar steeds een doorslaggevende factor blijkt in de ellende die Witold rond zich tegenkomt.

The Constant Factor is niet los te zien van het communisme dat in Polen regeerde tot in de jaren tachtig. Buiten zijn films sprak Zanussi zich regelmatig uit over het communisme, zoals in een speech die hij en Wajda gaven in 1975, waarin ze stelden dat de communistische leiders de artistieke vrijheid beperkten. In zijn films was hij minder expliciet, waardoor hij wist te ontkomen aan de censuur waar veel van zijn collega’s wel mee te maken kregen. Maar impliciet is die politieke achtergrond wel degelijk in zijn films verweven. Zoals in het zo vaak aanwezige spanningsveld in zijn films tussen individualisme en collectivisme.

Dat zien we ook in Camouflage (1978), een film die veelal bestaat uit lange gesprekken tussen twee professoren: de jonge, idealistische Jarek en de cynische, oudere Jakub. Ze zijn op een academisch zomerkamp waar studenten een paper kunnen inleveren voor een competitie. Jarek gelooft in de beschaving, in het nut van moraal, terwijl Jakub in de mens slechts dierlijke instincten ziet. Voor hem gaat het om overleven en is opportunisme dus ook geen zonde. Om zijn punt te maken, trekt hij Jarek mee in de politieke spelletjes rond de competitie. Zanussi’s kritiek is scherp en complex. Hij toont hoe het zomerkamp wel degelijk geregeerd wordt door strikte hiërarchie (onder meer met een absurde scène waarin het zwembad op de laatste dag plots nog gevuld moet worden, omdat de rector langskomt en wil pootjebaden) en hij laat zien dat de intellectuele en schijnbaar hypothetische discussie van de twee professoren wel degelijk reële gevolgen heeft.

Camouflage (1978)

Zanussi maakte zijn beste werk in de jaren zeventig en begin jaren tachtig. Dat het retrospectief van Mubi een sprong van twintig jaar maakt in het oeuvre van Zanussi is dan ook niet heel vreemd, al wordt daarbij wel het mooie A Year of the Quiet Sun overgeslagen, een film die zich afspeelt direct na de Tweede Wereldoorlog. Het is een liefdesverhaal tussen een door Scott Wilson gespeelde Amerikaanse soldaat en een Poolse vrouw, gespeeld door de veelvuldig in Zanussi’s films terugkerende Maja Komorowska. Twee mensen die elkaar niet kunnen verstaan, maar zoals Roger Ebert schreef in zijn lovende recensie: “they succeed, across the barriers of language and culture, in insisting on their right to be happy together no matter what.”

De laatste film die Mubi vertoont is Life as a Fatal Sexually Transmitted Disease uit 2000.  Dit keer is de hoofdrol eens niet voor een jongeman in de bloei van zijn leven, maar een oude man, met een dodelijke ziekte. Deze Tomasz wordt gespeeld door Zbigniew Zapasiewicz, een andere Zanussi-regular, die een prachtrol speelt als de arts die zijn aanstaande dood niet kan accepteren. Het is een film dezelfde thematiek aansnijdt als eerder werk van Zanussi, maar dit keer zoekt hij ook echt het scherpst van die snede op. Onze sterfelijkheid is een natuurwet waarin niemand kan ontkomen, en tegelijk is het de bron van al die existentiële angst. Tomasz kan prima omgaan met de dood zolang het zijn patiënten betreft, maar zijn eigen sterfelijkheid ontsnapt aan die professionele benadering.

Het is ook een film waarin katholicisme (toch geen geringe factor in Polen) een uitgesprokener rol speelt, waar die religie in eerdere films van Zanussi meer op de achtergrond aanwezig was. Zanussi is zelf katholiek (en adviseur voor de Pauselijke Raad voor Cultuur) en maakte tot tweemaal toe een film over Johannes Paulus II (waarvan eentje, uit 1981, met Sam Neill in de hoofdrol). Geloof, wetenschap, filosofie: het komt allemaal samen in een van meest persoonlijk voelende films van Zanussi, die overigens nog niet uitgefilmd lijkt te zijn. Na een pauze van vier jaar staat er voor dit jaar weer een film van hem op de planning.

De dikgedrukte titels in de tekst zijn te zien in het retrospectief van Mubi. Kijk op de site van Mubi om te zien welke films wanneer beschikbaar zijn.

Leuk? Deel het even!
Typ en klik enter om te zoeken