Nu aan het lezen:

Lyndon B. Johnson – Een presidentschap in documentaires

Lyndon B. Johnson – Een presidentschap in documentaires


Bij het verschijnen van Rob Reiners biopic LBJ, waarin Woody Harrelson de rol van president Lyndon B. Johnson vertolkt, duiken we bij Cine in de filmarchieven op zoek naar documentaires uit de jaren zestig en zeventig die hun licht schijnen op het presidentschap van Johnson en de politiek roerige jaren zestig in Amerika.

 

De weg naar het presidentschap

Dat decennium begon voor Johnson met de presidentsverkiezingen van 1960. Hij ambieerde het presidentschap, maar moest daarvoor eerst de primaries door zien te komen. In de documentaire The Making of the President 1960, naar het gelijknamige boek van Theodore H. White, zien we hoe Johnsons rol daarin al uitgespeeld leek. Hij had weliswaar de zuidelijke staten op zijn hand, maar wist geen voet aan de grond te krijgen in de grote steden en zo werd de strijd over wie de Democratische kandidaat zou worden er een tussen Hubert H. Humphrey (die later Johnsons vicepresident zou worden) en John F. Kennedy. Een tweestrijd die centraal staat in Primary uit 1960, een van de vroege voorbeelden van Direct Cinema. De documentaire werd gefilmd door Robert Leacock en Albert Maysles en gemonteerd door D.A. Pennebaker, allen nog aan het begin van hun carrière. Revolutionair was hun gebruik van lichte camera’s en geluidsapparatuur, zodat ze zich middenin de actie konden begeven.

Primary (Robert Drew, 1960)

Sowieso waren de presidentsverkiezingen van dat jaar de eerste waarin de camera een doorslaggevende rol speelde, zo laat ook The Making of the President 1960 zien. Voor het eerst werden er televisiedebatten georganiseerd en Kennedy begreep de wetten van het medium duidelijk beter dan Nixon, die een pak aantrok in dezelfde kleur als het decor. Op dat moment was Johnson door Kennedy verkozen tot running mate. Hij vormde als southerner een strategische goed duo met de grootstedelijke Kennedy. De documentaire vertelt dit verhaal met dezelfde journalistieke grondigheid als waarmee White zijn boek schreef, waarmee het een tikje droog, maar wel interessant is.

Dat Johnson drie jaar later alsnog president zou worden, had hij uiteraard niet kunnen bevroeden. De moord op JFK in november ’63 was nog een verse wond toen Four Days in November verscheen, een documentaire die (de titel zegt het al) verslag legt van de vier dagen rond de moord op Kennedy, samengesteld uit archiefbeeld en re-enactments. Die insteek en de minutieuze opbouw naar het moment waarvan we al weten dat het gaat komen, maakt de documentaire bijna tot een suspense-thriller. Maar vooral in de momenten na de moord, voelen we het sentiment van een land in rouw. Een van de (vele) samenzweringstheorieën rond de moord op Kennedy is overigens dat Johnson (die dezelfde dag nog in Air Force One werd ingezworen als 36e president van de VS) er met zijn presidentsambitie achter zat. Een theorie waarvan Oliver Stone dankbaar gebruik maakte in zijn film JFK.

 

Civil Rights Act

Een aantal onderwerpen domineerden het presidentschap van Johnson en een daarvan was de Burgerrechtenbeweging. Een belangrijke erfenis van hem is het tekenen van de Civil Rights Act in 1964. Een belangrijke dag in de aanloop daar naartoe wordt getoond in de korte documentaire The March, over de mars naar Washington in augustus ’63, waar dr. Martin Luther King, jr. zijn befaamde “I have a dream”-speech hield. De documentaire legt mooi verslag van die dag. Je voelt dat hier iets bijzonders gebeurt, zonder dat de film de impact van die dag groter maakt dan hij was. Zoals aan het einde wordt gesteld, betekende die dag in augustus zeker niet het einde van het geweld en de onderdrukking. “But in the long history of man’s cruelty to man this was a day of hope.”

Over Martin Luther King werd in 1970 een mooie documentaire gemaakt door Sidney Lumet en Joseph L. Mankiewicz. Aan het drie uur durende King: A Filmed Record… Montgomery to Memphis werkten vele beroemdheden mee, maar de film werkt eigenlijk het beste wanneer het simpelweg beelden laat zien van de vele demonstraties en marsen en uiteraard de indrukwekkende speeches van King.

Eyes on the Prize (PBS, 1987)

Het tekenen van de Civil Rights Act was een mijlpaal in de burgerrechtengeschiedenis. Dat toont ook de zesdelige docuserie Eyes on the Prize. “Al” in 1963 trachtte Kennedy de rechten van Afro-Amerikanen uit te breiden, maar zijn wetsvoorstel strandde in het congres. Na zijn dood zette Johnson de lijn van Kennedy door, zoals hij dat op veel vakken deed (denk ook het ruimtevaartprogramma). Johnson wilde overal slagen waar Kennedy was gefaald, of dat falen nu veroorzaakt was door politieke tegenwerking of door zijn vroegtijdige dood. Eyes on the Prize laat het politieke gekonkel veelal op de achtergrond en toont vooral de strijd die ervoor werd geleverd door burgers. En zo laat de serie ook zien dat ondanks dat die wet een mijlpaal was deze niet het einde van die strijd betekende (iets wat we vandaag de dag nog steeds moeten concluderen). Johnson werd overigens afgeraden de wet te tekenen, omdat hij zijn herverkiezing daarmee op het spel zette. Later dat jaar won hij echter met grote overmacht de verkiezingen, maar verloor ten opzichte van vorige verkiezingen vijf zuidelijke staten aan de Republikeinen.

Want hoewel segregatie dan vanaf dat moment bij wet verboden was, zat deze nog diep geworteld in de samenleving. Een fascinerende documentaire daarover is A Time for Burning uit 1967. In deze film volgen we een groep witte, lutheraanse priesters die het plan hebben opgevat een uitwisseling te doen met een zwarte lutheraanse kerk. Tien leden van elke kerkgemeente zullen een dienst bijwonen van de ander. Een bescheiden plan, lijkt het. De focus op de witte priesters legt vlijmscherp het ongemak bloot. Om over, maar vooral met Afro-Amerikanen te praten. Het zijn soms bijna absurdistisch klinkende discussies die ze voeren, wanneer je je herinnert dat om de simpele stap gaat met een ander te praten. En de documentaire laat ook zien dat het om veel meer gaat dan goede bedoelingen. In één van de eerste scènes brengt een van de priesters een bezoek aan een zwarte kapperszaak. Hij stuit daar op een woede en verzet die hij niet leek te verwachten, maar die hij wel over zich laat komen. Want hij heeft het recht niet die woede te ontzeggen.

 

Vietnam

En dan was er nog Vietnam; de hete aardappel die al vanaf Franklin D. Roosevelt werd doorgeschoven van president naar president. Met In the Year of the Pig maakte Emile de Antonio een van de essentiële documentaires over de Vietnamoorlog. Gemaakt terwijl deze in volle gang was en uitgebracht in het laatste jaar van Johnsons presidentschap.  “I didnt’get you into Vietnam”, horen we hem zeggen, “you’ve been in Vietnam ten years.” Maar tijdens zijn regeerperiode escaleerde het conflict, onder meer door het controversiële Tonkin-incident. In the Year of the Pig is een film van tegenstellingen. Beelden van de rauwe realiteit in Vietnam worden doorsneden met mannen in pak die hun analyses geven over een conflict wat ze nooit van binnen hebben gezien. En ook in die analyses zoekt De Antonio constant de frictie op tussen voor- en tegenstanders.

In 1965 maakte Beryl Fox The Mills of the Gods voor de Canadese nieuwszender CBC-TV, waarvoor ze drie weken doorbracht met Amerikaanse soldaten in Vietnam. Een neutrale documentaire is het zeker niet. Op het moment dat de documentaire werd uitgezonden, twijfelde Amerikanen nog nauwelijks in het beeld dat de overheid gaf van de oorlog. Fox’ film doorbrak dat met gruwelijke beelden bij het ironisch herhalen van het deuntje van Battle Hymn of the Republic. In een van de laatste scènes zien we een piloot die tijdens een aanval enthousiast uitlegt hoe zijn bommen de Vietcong uit de bebossing drijft zodat hen daarna met napalm en kogels de pas kan worden afgesneden. Aan het einde verzucht hij dat hij graag bij de grondtroepen wil aansluiten; “to see how effective it is.” De documentaire was een factor in de beeldvorming bij het Amerikaanse volk, zoals dat later ook gold voor het Oscar-winnende Hearts and Minds uit 1974, een titel verwijzend naar het mantra van president Johnson dat het winnen van de hearts and minds van het Vietnamese volk cruciaal was voor het winnen van de oorlog.

In the Year of the Pig (Emile de Antonio, 1969)

Een laatste documentaire over Vietnam die in mijn ogen niet onbesproken mag blijven is Winter Soldier, een verslag van de driedaagse Winter Soldier Investigation in 1971, waar veteranen samenkwamen in een motel in Detroit en getuigenissen aflegden over hun tijd in Vietnam. Het gaat over een breed scala aan thema’s: de brute militaire trainingen die meer weghebben van hersenspoeling, de brute martelmethodes, het uit helikopters gooien van nog levende gevangenen. Verteld door jongemannen die op een bepaald moment heilig geloofden in wat ze deden, wat een huiveringwekkend en tragisch besef is.

Dat de Vietnamoorlog een van de voornaamste, zo niet de reden is geweest voor het terugtrekken van Johnson uit de presidentsverkiezingen van 1968, is evident. Zijn populariteit tuimelde onder meer door het Tet-offensief en het hoge dodenaantal in Vietnam, terwijl ook binnen de landsgrenzen het land in rep en roer was. Leek Johnson lang de president te zijn die op de terreinen van Vietnam en burgerrechten grote stappen had gemaakt, in dat jaar sloeg de ontnuchtering toe. Daar kwam nog bij dat Johnson in slechte gezondheid verkeerde en zou hebben gevreesd dat hij een volgende presidentstermijn wellicht niet zou overleven. En zou eindigde het presidentschap van Lyndon B. Johnson. Een roerig presidentschap in roerige tijden.

 

Lijst met genoemde documentaires:
Eyes on the Prize: America’s Civil Rights Years 1954-1965 (PBS serie, 1987)
Four Days in November (Mel Stuart, 1964)
Hearts and Minds (Peter Davis, 1974)
In the Year of the Pig
(Emile de Antonio, 1969)
King: A Filmed Record… Montgomery to Memphis (Sidney Lumet, Joseph L. Mankiewicz, 1970)
The Making of the President 1960 (Mel Stuart, 1963)
The March (James Blue, 1964)
The Mills of the Gods (Beryl Fox, 1965)
Primary (Robert Drew, 1960)
A Time for Burning (Barbara Connell, Bill Jersey, 1967)
Winter Soldier (Rusty Sachs, Michaël Weill, 1972)

Leuk? Deel het even!
Typ en klik enter om te zoeken