Nu aan het lezen:

IFFR: Rey

IFFR: Rey

De mens kan niet zonder mythe. Maar waar houdt de mythe op? Bij de grenzen van fictie of die van realiteit? In het fascinerende Rey van de in de VS geboren, maar al jaren in Chili wonende en werkende Niles Atallah zien we wat er gebeurt als de mythe zijn contact met de realiteit verliest en fictie een instrument wordt van de macht.

Rey vertelt het ‘waargebeurde’ verhaal van Orélie-Antoine de Tounens, een Franse advocaat die zichzelf halverwege de negentiende eeuw uitriep tot koning van Araucanië en Patagonië. Ik zet waargebeurd tussen haakjes, omdat, zoals Bouke al stelde in zijn stuk dat gisteren op deze site verscheen, Rey tegelijk gaat over de kenbaarheid van die historische feiten. Elk shot in Rey is subjectief, waarmee Atallah lijkt aan te geven dat de geschiedenis niet kan worden benaderd als een objectieve waarheid.

Dat deed mij denken aan het werk van een andere Chileense filmmaker: Pablo Larraín. Ook zijn films gaan vaak over historische figuren of gebeurtenissen. Hij maakte onder meer een trilogie over het Pinochet-bewind en onlangs nog biopics over Pablo Neruda en Jackie Kennedy. Al die films verkennen historische gebeurtenissen met een zeer cinematische benadering die een bepaalde vorm van fictie niet schuwt maar juist omarmt.

Chili kent een geschiedenis van kolonisatie en ging tussen 1973 en 1990 gebukt onder de oppressie van de al genoemde Augusto Pinochet. Een dictator of onderdrukker herschrijft bewust de geschiedenis en schept actief een alternatieve realiteit waarin het volk gevangen wordt gehouden. Door de werkelijkheid consequent anders voor te stellen en – in het geval van Pinochet – door hen die die alternatieve realiteit in twijfel trekken of bedreigen te laten verdwijnen, achter tralies of in het niets. Ook in Rey zien we hoe De Tounens terecht wordt gesteld in een rechtszaak die meer bezig is een geschiedenis te schrijven dan te onderzoeken.

Tegenover die fictie is de non-fictie helaas al snel weerloos. Het is om die reden dat het verzet in Chili zich vaak uitte (en nog steeds uit) met een andere vorm van fictie: de mythe. Zoals Neruda die van zijn eigen vlucht voor de autoriteiten een door hemzelf gestuurde mythe maakte. Of Alejandro Jodorowsky die in een film als La danza de la realidad de Chileense geschiedenis via magisch realisme blootlegt. Deze kunstenaars laten zien dat juist in tijden van ‘alternatieve feiten’ de mythe nodig is. Omdat de mythe, in zijn poging het onbekende te begrijpen en in te sluiten, een manier is ons tot de wereld en de ander te verhouden.

In Dialektik der Aufklärung schreven filosofen Adorno en Horkheimer precies over die functie van de mythe en stelden dat de Verlichting zijn eigen falen in zich droeg juist door te pogen de mythe uit te bannen. De mythe biedt een narratief waar de wetenschap dat niet altijd kan geven. En juist dat narratief hebben we nodig om de gebeurtenissen in de wereld te kunnen doorgronden en te kunnen leren van het verleden. Niet alleen de Verlichting, maar de hele samenleving graaft haar eigen graf wanneer zij de mythe verwerpt.

Een elementair verschil tussen mythe en fictie is dat de mythe zich altijd en actief moet verhouden tot de realiteit. En dat brengt ons terug bij Rey. De Tounens komt naar Patagonië op uitnodiging van Mañil, hoofd van de Mapuche-Indianen, en schijnbaar met de intentie het onbekende tegemoet te treden. We kunnen stellen dat hij zich op dat moment nog bevindt in het rijk van de mythe. Maar in een cruciale scène, die meerdere keren terugkomt in de film, krijgt hij te horen dat Mañil is overleden en diens zoon nu regeert; de realiteit is veranderd. De Tounens besluit op dat moment om die veranderde realiteit te negeren. En vanaf dat punt verhoudt zijn verhaal zich niet meer tot de realiteit en wordt de mythe pure fictie.

De mythe functioneert onder een belangrijke voorwaarde: dat hij altijd bereid is zichzelf te ontmantelen ten overstaan van de realiteit, van voortschrijdend inzicht. Zo niet, dan wordt de mythe een fictie die de werkelijkheid onderdrukt. In Rey leidt dat tot waanzin en zelfs de Apocalyps. Laat het een waarschuwing zijn.

Leuk? Deel het even!
Typ en klik enter om te zoeken