Nu aan het lezen:

IFFR Postcard #7: Untergang!

IFFR Postcard #7: Untergang!


George Vermij is dol op oorlogsfilms. Tijdens het IFFR werd hij getrakteerd op twee grimmige verhalen die zich afspelen tijdens het catastrofale einde van het Derde Rijk. Daaruit blijkt dat de naderende nederlaag de rotte morele kern van Nazi-Duitsland volledig blootlegde. Alles ist kaputt!

Der Hauptmann van Robert Schwentke is een ongemakkelijke kijkervaring en dat is ook precies de bedoeling als je zijn woorden tijdens een Q&A moet geloven. De Duitse capitulatie is nabij, maar de meedogenloze nazi-machine draait nog op volle toeren door. Er wordt gejaagd op deserteurs en zo zien we Fallschirmjäger Herold vluchten voor een groep sadistische Wehrmacht soldaten. Hij weet te ontkomen en vindt in een legerauto het uniform van een gedecoreerde Luftwaffe-Hauptmann. Hij neemt de identiteit van deze hoge officier aan en weet verdwaalde soldaten aan zich te binden.

De macht die zijn hoge rang met zich meebrengt werkt natuurlijk corrumperend. Acteur Max Hubacher weet die overgang mooi weer te geven. Eerst is hij nog een soort van slachtoffer. Maar in zijn strakke uniform met insignes voelt hij zich al snel oppermachtig. Als hij terechtkomt in een gevangenkamp waar er problemen zijn met de capaciteit weet hij drastisch in te grijpen. Het vormt de zwarte kern van de film als we de getuige zijn van Herolds inventieve oplossingen voor het probleem met de oplopende aantallen. Zo laat hij krijgsgevangen executeren met een stuk luchtafweergeschut. Anderen worden doodgeknuppeld. Ondergeschikten die twijfelen maakt hij medeplichtig aan zijn gruwelijke misdaden tegen de mensheid.

Schwentke brengt Herolds wandaden kil in beeld in krachtig zwart-wit. Zijn oog voor details is ook historisch acuraat. De aparte helmen van de Fallschirmjäger. De herkenbare uniformeren van de Feldgendarmerie die net achter het front deserteurs berechten en executeren. Schwentke filmt ook momenten die surrealistisch en onwerkelijk zijn zoals de decadente chaos die de overhand neemt als het einde van de oorlog in zicht is. De geweldadige excessen zijn niet ver verwijderd van Pier Paolo Pasolini’s Salò o le 120 giornate di Sodoma. En dan is er nog de verrassende conclusie waarin het lot van Herold wordt onthuld. Ongelofelijk genoeg is het allemaal waar. Het kamp waar Herold als een beest huishield bestond echt en was niet ver verwijderd van de Nederlandse grens.

In het vergeten Kirmes (1960) van Wolfgang Staudte gaan we ook terug naar de laatste dagen van de oorlog. Toch begint de film in het vredige Duitsland van het Wirtschaftswunder. Er is een kermis in een dorpje en iedereen lijkt te genieten van de attracties. Maar als er voor een carrousel gegraven moet worden komt er een oud lijk uit de kast. De overblijfselen van een soldaat worden gevonden. De burgemeester en de dorpspastoor zijn als snel in hun oordeel. Het is vast een “onbekende” militair die niet meer te identificeren is. Een ouder echtpaar weet echter beter. Ze denken dat het hun zoon is. En zo begint een lange flashback naar 1945. Deserteurs worden door vuurpelotons omgebracht terwijl kinderen toekijken. Bij het lijk wordt een waarschuwend bord geplaatst: Iedereen die tegenwerkt wordt gefusileerd of opgehangen. Het is de totale oorlog die de nazi’s voerden en die zich uiteindelijk ook tegen hun eigen bevolking keerde.

Kirmes weet die bittere werkelijkheid keer op keer overtuigend te tonen. Kinderen die onschuldig aanplakbiljetten ophangen waar landverraders met de doodstraf worden bedreigd. Bejaarden en pubers die worden opgetrommeld voor de Volkssturm als het laatste wanhopige kanonnenvoer tegen de geallieerden. Sterk is ook hoe Staudte laat zie hoe opportunistisch de nazi-top is. Een Gauleiter maakt misbruik van zijn positie en treedt keihard op tegen de inwoners van het dorp. Na de oorlog heeft hij weer een knusse functie als burgemeester.

Merkwaardig genoeg heeft de film ondanks al die grimmigheid ook tedere momenten. Als de gedeserteerde zoon vlucht naar zijn ouders praten ze liefdevol met hem. Zijn oudere broer is al gesneuveld aan het Oostfront en het gezin wil niet weer een kind verliezen. Naar het einde toe lijken de Amerikanen te komen. Het dorp wordt geëvacueerd, maar de jonge deserteur blijft achter met een Française die naar Duitsland is gehaald om dwangarbeid te verrichten. Alleen in het dorp hebben zij even een liefelijke adempauze van de oorlog om hen heen. Staudte legt het mooi vast ook al duurt dat moment niet lang.

Kirmes is een krachtige en belangrijke film over de Duitse verwerking van de Tweede Wereldoorlog. Dat die door de programmeurs van het IFFR weer beschikbaar is gesteld voor een groot publiek is een groot goed. Net als het keiharde Die Brücke uit 1959 is dit essentiële cinema die ons laat zien hoe het land zichzelf aan het einde van de oorlog kapotmaakte. Haar kinderen op gruwelijke en zinloze wijze geofferd voor een overwinning die nooit zou komen.

Leuk? Deel het even!
Typ en klik enter om te zoeken