Nu aan het lezen:

IDFA 2018: Herinneringen aan een traumatisch verleden

IDFA 2018: Herinneringen aan een traumatisch verleden

 

Elk jaar biedt IDFA veel documentaires die gaan over de tragische erfenis van oorlogen en dictaturen. In The Silence of Others komen de misdaden van het Franco-regime aan bod. In The Waldheim Waltz wordt een beeld gegeven van de historische amnesie die in Oostenrijk heerste ten opzichte van de Tweede Wereldoorlog. Het opmerkelijke Chris the Swiss combineert animatie met archiefbeelden en interviews in een zoektocht naar de moordenaar van een journalist tijdens de oorlog in het voormalige Joegoslavië.

Voor mensen die vaak op vakantie gaan naar Spanje en het land denken te kennen, is The Silence of Others een confronterende zit. Tijdens en na de Spaanse Burgeroorlog vonden er in het land vele executies en martelingen plaats. Een hoogbejaarde vrouw vertelt aan het begin van deze documentaire van Almudena Carracedo en Robert Bahar over zo’n incident en ze laat de plek zien waar het gebeurde. Dit vormt de inleiding voor het verhaal van een groep slachtoffers van de dictatuur die besluiten om de daders aan te klagen. Er is echter een probleem. Toen Spanje een democratie werd, nam het parlement een wet aan die amnestie verleende aan alle daders. Een manier om de oude misdaden voorgoed te vergeten en schoon schip te maken.

The Silence of Others

Dat is echter niet zo gemakkelijk voor de mensen die in de film aan het woord komen. Zij willen nog steeds gerechtigheid en meer bewustwording van wat er tijdens de dictatuur plaatsvond. Zo vertelt een man die gemarteld was dat hij woont in een straat vernoemd naar een militair die bekend stond om zijn massa-executies. De man die hem martelde loopt ook nog vrij rond. Geleidelijk worden er meer misdaden bekend gemaakt. Het regime steunde een programma waarbij kinderen werden gescheiden van hun ouders en werden ondergebracht bij gezinnen die trouw waren aan het regime. Deze babyroof blijkt van een ongekende omvang te zijn geweest. Het kon allemaal gebeuren in een tijd waarin Franco werd gezien als een bondgenoot in de strijd tegen het communisme. Carracedo en Bahar onthullen het in een vrij conventionele docu die bedoeld is om de ongehoorde slachtoffers een stem te geven en mensen te onderwijzen over de dictatuur. De film is niet zo sterk als de onthullende en ontroerende films van Patricio Guzmán die in de vorm van filmessays een unieke manier heeft gevonden om de net zo traumatische geschiedenis van Chili te onderzoeken. Toch is dit The Silence of Others een noodzakelijke film die veel pijnlijke feiten prijsgeeft.

Het besmette verleden van een ander Europees land wordt opgerakeld in The Waldheim Waltz van Ruth Beckermann. Als politicus Kurt Waldheim zich voor de conservatieve ÖVP beschikbaar stelt als presidentskandidaat in Oostenrijk komen er verschillende geruchten naar boven. Waldheim bleek tijdens de oorlog een belangrijke functie te hebben gehad in de Wehrmacht. In Joegoslavië was hij verwikkeld in de bloedige strijd tegen partizanen en wist hij ongetwijfeld van de represailles die daar plaatsvonden. Ook was hij op de hoogte van de deportatie van de joden van Thessaloniki toen hij in Griekenland was gelegerd als inlichtingenofficier. Waldheim ontkende dat hij iets wist van wat er toen gaande was en de film laat door middel van archiefbeelden zien hoe er in Oostenrijk en daar buiten gereageerd wordt op de beschuldigingen. Veel Oostenrijkers zien zich als slachtoffers van het nazisme ook al kwamen veel hooggeplaatste nazi’s uit het land. Ook komen er antisemitische gevoelens naar boven als de aantijgingen worden gezien als een joods complot om het land te destabiliseren.

The Waldheim Waltz

Beckermann protesteerde destijds tegen Waldheim en haar voice-over levert interessant commentaar op de hele affaire. Ook gebruikt ze veel televisiemateriaal dat een goed beeld geeft van hoe de media omging met het schandaal. Waldheim komt daarbij over als een geraffineerde leugenaar. Een sluwe politicus die zich voordoet als de stem van het volk en eensgezindheid wil brengen. Zijn positie als Secretaris-generaal van de Verenigde Naties komt ook ter sprake. Geleidelijk wordt de kloof tussen zijn respectabele imago en zijn lugubere verleden wel groter. Een pijnlijke gewaarwording die wordt versterkt door Waldheims verkiezingszege. Een wrede bevestiging dat net als in Spanje mensen met macht weg kunnen komen met hun misdaden tegen de mensheid.

Qua vorm is Chris the Swiss de meeste verrassende van deze documentaires, zonder dat de inhoud daaronder lijdt. Anja Kofmels film doet denken aan Waltz with Bashir waarbij animatie gebruikt wordt om een traumatisch en door oorlog getekend verleden op een nieuwe manier te verbeelden. Kofmel maakte de film op basis van haar herinneringen aan haar oudere neef Chris. Een avontuurlijke jonge man die het saaie en burgerlijke Zwitserland verliet voor Afrika waar hij voor het Zuid-Afrikaanse leger zou vechten in Angola en Namibië. Daarna werd hij een journalist en zou hij verslag doen van de oorlog in het voormalige Joegoslavië.

Chris the Swiss

Kofmel vult haar animaties aan met talking heads en ook veel krachtig archiefmateriaal. Chris kwam in Zagreb terecht en de film geeft een goed beeld van de onwerkelijke situatie in de stad. Sluipschutters hadden het op iedereen voorzien en de straten hadden een doodse onwerkelijke stilte. Chris raakt al snel in de ban van het conflict als hij een vreemde journalist ontmoet die besluit om tegen de Serviërs te vechten en een gevechtsgroep opricht. De oorlog blijkt veel huurlingen en avonturiers aan te trekken uit heel Europa die zich aansluiten bij de Kroaten. Chris komt erachter dat veel van die soldaten extreem-rechtse sympathieën hebben en dat de katholieke organisatie Opus Dei ze blijkbaar financiert.

Kofmel zoekt naar de sporen van Chris´ zijn laatste dagen op basis van interviews en een tocht naar Kroatië.  Ze ontdekt vooral ook hoe ondoorgrondelijk zijn motieven zijn. Chris is een man die enerzijds snakt naar avontuur maar in zijn houding ook iets naïefs heeft. Dat wordt duidelijk in een gesprek met een bevriende Spaanse journalist die zich verbaasde over Chris die zei dat het doden van burgers niet kon gebeuren in een oorlog. Voor de Spanjaard is dat juist het belangrijkste kenmerk van een oorlog. Het knappe van Kofmels film is dat zij meerdere invalshoeken biedt. Chris the Swiss verrast en ontroert zonder te vergeten dat je de kijker ook wil betrekken in een vergeten en bloedige geschiedenis die nog niet zo lang geleden in Europa plaatsvond.

Leuk? Deel het even!
Typ en klik enter om te zoeken