Nu aan het lezen:

Cine Flashback: The Stranger

Cine Flashback: The Stranger


In Cine Flashback kiest een redacteur een oudere film uit, gewoon omdat deze wat aandacht verdient. Met de release van The Other Side of the Wind in het vooruitzicht koos Hans Dewijngaert voor The Stranger, die ‘mindere’ Orson Welles uit 1946.

Welles had in 1946 al brokken gemaakt in Hollywood. Met zijn debuut Citizen Kane (1941) bleek hij een overrompelend beeldenstormer maar geen betrouwbare boekhouder. De film kostte RKO 150.000 dollar. The Stranger, Welles’ derde langspeelfilm, moest een goedmakertje worden, een opdrachtfilm waarmee hij moest bewijzen dat hij binnen budget en tijd kon blijven. Dat zinde Welles, notoir en eeuwig enfant terrible, natuurlijk niet. Berucht werd de passage uit Cahiers du Cinema (nummer 84, juni 1958) waarin hij zijn ongenoegen over The Stranger uitte:

There is nothing of me in that film. John Huston did the script, without being in the credits; I did it to show I could be just as good a director of other people’s stories as anyone else, and in addition I did it in ten days less than the scheduled shooting time. But I didn’t write a word of the script. (…) No, that film had absolutely no interest for me. (…) It’s one of my films of which I am least the author. I don’t know if it is good or bad. The few little things that I really like are the small observations on the town.

The Stranger is dus een beetje een buitenbeentje in het oeuvre van Welles: geen auteursfilm maar een opdrachtfilm. Afgaande op Welles’ quote hierboven zou je verwachten dat de film op geen enkele manier zijn signatuur draagt. Dat klopt niet. Meer zelfs: met The Stranger bewijst Welles dat hij ook als huurling een formulefilm naar een hoger niveau kan tillen, net omdat hij er als auteur toch zijn eigen handtekening onder zet. Orson Welles zou in 2018 de ideale regisseur zijn voor de nieuwe James Bond-film.

Van een ‘moetje’ verwacht je bijvoorbeeld niet de knappe fotografie in zwart-wit, die op bepaalde momenten gerust naast de betere film noir gelegd kan worden. Neem nu het uitgelichte silhouet van de spion die door opsporingsambtenaar Wilson aan het begin van de film gebeld wordt; een beeld dat meteen overgaat in dat van een fotograaf die een pasfoto neemt van nazimisdadiger Meineke. Die zit precies gevangen in de lens van het fototoestel. Niet veel later is er een ontmoeting tussen Wilson en Meineke in een turnzaal. Meineke maakt zich zo klein mogelijk om zich voor Wilson te verbergen, maar zijn schaduw torent ver boven hem uit. Het is een prachtig expressionistisch shot.

Thematisch heeft The Stranger heel wat verwantschap met Hitchcocks Shadow of a Doubt (1943), waarin oom modaal eigenlijk een seriemoordenaar blijkt te zijn. In The Stranger blijkt een onopvallende hoogleraar geschiedenis in het rustige Amerikaanse stadje Harper, Connecticut, eigenlijk een hooggeplaatste nazi. Niemand die ook maar iets vermoedt, zelfs niet zijn vrouw en schoonpapa, een hooggeplaatste rechter. Tot een agent van de War Crimes Commission — Wilson dus — hem op het spoor komt.

De manier waarop dat gebeurt is even klassiek als de lange inspecteursjas van Wilson. De vraag is niet of Charles écht een nazi is en of Wilson hem zal vinden. Dat is hij en Wilson heeft hem al gevonden voor de film goed op gang gekomen is. De film doet geen enkele moeite om hier enige spanning uit te halen. De aanwezigheid van een hoge klokkentoren in Harper verraadt zelfs al waar de ultieme confrontatie zich zal afspelen. Het knappe is dat Welles bewijst dat je van een doorsnee verhaal met een verwacht einde toch ook een spannende thriller kan maken. Een beetje zoals bij een goeie James Bond.

Het genot bij het bekijken van The Stranger zit ‘m dus deels in de herkenbaarheid. Alle puzzelstukjes liggen op tafel. Het eindbeeld op de doos is bekend. Dat heeft iets vertrouwds. Het kan bijna niet eenvoudiger. We hebben een duidelijke held en een duidelijke slechterik. Er is geen verwarring mogelijk; geen grijs tussen wit en zwart. De voortdurende referenties naar het herstellen van de klok wijzen vooruit naar de groteske finale – letterlijk en figuurlijk op hoog niveau. De tijd ontmaskert zelfs de grootste boef. Je kan je niet eeuwig verbergen.

Welles zelf speelt de rol van gezochte oorlogsmisdadiger even dik aangezet als de fotografie en tijdsmetaforiek. Hij monkelt, grimast en zucht dat het een lieve lust is, de ogen heerlijk rollend en de wenkbrauwen in een diepe frons. Je kan niet anders dan denken dat hij heimelijk toch plezier beleeft aan het neerpoten van zo’n schijnheilige slechterik. Genoot Welles meer dan hij wilde toegeven?

Een laatste punt dat van The Stranger een onderschatte film maakt: hij gaat vooruit. Dat is meer de verdienste van editor Ernest J. Nims dan van Welles. Nims had van de producenten de opdracht gekregen om te snoeien waar Welles welig liet tieren en het gaspedaal in te drukken waar Welles begon te temporiseren. Zo zou Welles een halfuur meer gedraaid hebben voor de expositio – scènes die eigenlijk het verhaal niet vooruit helpen. Nims haalde er de grove borstel door: Welles getrimd, al had hij toen nog niet zijn woeste baard.

Ironisch genoeg zit The Stranger ondanks het hoge tempo toch ook vol met lang uitgesponnen takes. Hoogtepunt is de scène waarin Charles in een bos een lijk begraaft net op het moment dat zijn studenten daar ook zijn. Het is een scène die minutenlang blijft duren, maar Nims ook weinig kopzorgen berokkend moet hebben. Daarvoor is hij gewoon te goed, te spannend.

The Stranger mag dan een opdrachtfilm geweest zijn, Welles tilt hem boven de middelmaat uit. Formulefilms zijn immers per definitie gebaat bij regisseurs die buiten de lijntjes kleuren, al is het is een moeilijke evenwichtsoefening. Teveel creatieve vrijheid kan de boel laten ontploffen; een te strakke formule levert geen chemie op. Met The Stranger bewijst Orson Welles hoe het moet en alleen al daarom verdient de film eerherstel. Voor een regisseur met zoveel onvoltooide grote dromen is het bijna jammer dat hij niet meer van dit soort formulefilms gemaakt heeft.

The Stranger is te zien op Netflix.

Leuk? Deel het even!
Typ en klik enter om te zoeken