Nu aan het lezen:

[Editorial] Philip K. Dick: Schrijver, Filosoof, Visionair

[Editorial] Philip K. Dick: Schrijver, Filosoof, Visionair

 

Iedere maand bedenken we binnen het genre een mooi onderwerp om wat dieper in te duiken. Mei is sci-fi maand, en dus vertelt Dandyano wat hij weet en vindt van Philip K. Dick. Misschien wel de belangrijkste science-fiction auteur van de 21ste eeuw.

De Schrijver

De bibliografie van de in Californië geboren schrijver is indrukwekkend. Zijn korte verhalen (121 stuks) zijn in verschillende uitgaves gebundeld, en vormen samen met 44 (!) romans zijn oeuvre. Hoewel Dick een absolute science-fiction schrijver is, vindt zijn paranoïde uitgangspunt de basis in het menselijke. Ons geheugen, waarneming en individuele perceptie vormen de rode draad door zijn verhalen. Zo is daar de machine die geheugens wist én weer voorziet van nieuwe, faux herinneringen die voorkomt in meerdere verhalen. In We Can Remember It for You Wholesale bijvoorbeeld, kun je een herinnering kopen van een reisje naar Mars. Dat korte verhaal vormde de basis van Total Recall, een van Schwarzeneggers beste films, en dat komt niet door zijn acteerprestatie. Andere terugkerende thema’s zijn hersenspoeling, reclame, massabeïnvloeding en het verliezen van je eigen identiteit. Of de totale afwezigheid daarvan.

Zijn bekendste werk, Do Androids Dream of Electric Sheep, was de kern waaruit sci-fi meesterwerk Blade Runner is ontstaan. Visueel gaat het grootste compliment naar Ridley Scott, die met zijn beelden een groot aantal videoclips en andere films van inspiratie voorzag. The Fifth Element, Ghost in the Shell, The Matrix en Se7en halen allemaal de mosterd uit het culturele erfgoed uit 1982. Sterker nog: Scotts paradepaardje luidde cyperpunk en tech-noir als mainstream stromingen in popcultuur in. Een ander bekend verhaal, Minority Report, behandelt de klassieke filosofische dichotomie van vrije wil vs. determinisme. Determinisme stelt dat iedere gebeurtenis en alle gebeurtenissen die daaraan vooraf zijn gegaan, bepaald worden door de causale wetten die gelden in deze wereld. Hard determinisme sluit in feite menselijke vrije wil uit. Het gevecht tussen deze twee gegevens kenmerkt zijn gehele oeuvre, maar kent nergens een definitieve uitkomst.

Als schrijver leefde Dick bijna zijn hele leven in armoede. Blade Runner verscheen een paar weken na zijn dood, en heeft hem post-productie niet de financiële zekerheid gegeven die hij verdiende. In 2007 werd Philip Kendrick Dick als enige science-fiction auteur toegevoegd aan The Library of American Series.

De Filosoof

Dick vertrouwde niet op zijn eigen waarneming. Enerzijds wil ik geloven dat dit te maken heeft gehad met zijn scherpe zelf-reflectieve vermogens, anderzijds is duidelijk dat drugs hier een grote rol in speelde. Na een bezoek aan de tandarts in 1974, waar hij na een verkeerd gevallen verdovingsmiddel tijdelijk zijn verstand verloor, is Dick volgens kenners niet meer dezelfde geworden. Na lange tijd geplaagd te zijn door visioenen en waanideeën, belandde hij uiteindelijk in een psychose. Zijn toenmalige vrouw noteerde lustig iedere zin die uit zijn door drugs beïnvloede brein ontsproot. 8000 pagina’s en een hervatting van zijn mentale gezondheid verder, bleek dat er 8000 pagina’s aan complete onzin was neergepend. Toch wist Dick uit het kramerslatijn een paar korte verhalen te destilleren, waaronder A Scanner Darkly (later verfilmd door Richard Linklater en een absolute aanrader, alleen al door de unieke cel-shaded grafische stijl).

Dick heeft nooit ontkend dat de opvattingen van Carl Jung van grote invloed zijn geweest op zijn werken. De Jungiaanse modellen en denkpatronen waar Dick de meeste ‘problemen’ mee had, waren archetypes van collectief onbewustzijn, collectieve hallucinatie en de persoonlijkheidstheorie. Veel van Dicks protagonisten hebben de drang om hun eigen realiteit (of waarneming) constant te over-analyseren, zoals in Lies Inc. Waarin de ruimtevaartmaatschappij van de hoofdpersoon failliet wordt verklaard door de komst van teleportatie. De hoofdpersoon weigert het gegeven teleporteren te geloven en blijft op de ‘ouderwetse’ manier door de ruimte reizen. Terwijl hij zijn eigen graf graaft met de vlucht, en voor ons als kijker de dood tegemoet reist, raakt hij steeds verder weg van de realiteit. Of niet? En is hij gewoon onderweg naar zijn volgende klus? Het lijkt in Lies Inc. alsof Dick zelf ook niet meer weet wat nou de realiteit is in het verhaal, en wat niet. Paranoia heeft altijd gevaarlijk dicht op de loer gelegen, en neemt zelfs even de overhand. In de verhalen, maar ook privé. De waan van eenzaamheid en wantrouwen die in sommige van zijn werken doorklinkt heeft een naargeestige uitwerking op de lezer; toch is zijn visie op het postmodernisme van groot voortschrijdend inzicht. Postmodern filosoof Jean Baudrillard (Reims, 20 juli 1929 – Parijs, 6 maart 2007) heeft daar het volgende over geschreven:

It is hyperreal. It is a universe of simulation, which is something altogether different. And this is so, not because Dick speaks specifically of simulacra. Science-fiction has always done so, but it has always played upon the double, on artificial replication or imaginary duplication, whereas here the double has disappeared. There is no more double; one is always already in the other world, another world which is not another, without mirrors or projection or utopias as means for reflection. The simulation is impassable, unsurpassable, checkmated, without exteriority. We can no longer move “through the mirror” to the other side, as we could during the golden age of transcendence.

Als anti-establishment supporter en stille anarchist, heeft de filosoof Philip K. Dick zich altijd aan zijn schrijverscode gehouden; hij heeft zich nooit in de media als dusdanig uitgesproken, maar zijn boeken verraden een andere waarheid. In The Last of the Masters bijvoorbeeld, een roman die zich afspeelt in een wereld waarin de anarchisten hebben gewonnen, is de overheid omver geworpen maar daarmee is meteen alles gestagneerd: wetenschappelijke en industriële vooruitgang is in de ban gedaan, behalve op één plek. Daar woedt –mét een centrale overheid– een efficiënte en utopische samenleving. Uiteindelijk breekt er oorlog uit tussen de twee kampen, maar het duidelijke onderliggende thema van anarchisme versus statisme, zegt veel over Dick’s opvattingen van een gecentraliseerde overheid en georganiseerde religie. Dat laatste komt het best naar voren in VALIS, zijn meest modernistische en autobiografische werk.

De Visionair

VALIS is een acroniem voor Vast Active Living Intelligence System, en vormt (als trilogie) uiteindelijk Dick’s gnostische visie op het bestaan van een God. En dat is –logischerwijs– niet de God die je vindt in de populairste vormen van religie. Vlak voordat VALIS werd uitgegeven, schreef auteur en psycholoog Robert Anton Wilson het boek Cosmic Trigger. Daarin omschrijft hij eenzelfde soort visie op het onderwerp als in het later te verschijnen VALIS: buitenaardse entiteiten sturen golven aan informatie naar ons bewustzijn, waarop we kunnen intunen, als we hard genoeg ons best doen. Dick tapt rechtstreeks uit het Platonisme met de volgende uitspraak in zijn uitlegging van VALIS:

It is proper to say: we appear to be memory coils (DNA carriers capable of experience) in a computer-like thinking system which, although we have correctly recorded and stored thousands of years of experiential information, and each of us possesses somewhat different deposits from all the other life forms, there is a malfunction – a failure – of memory retrieval.

Dick heeft meerdere anekdotes die zijn buitengewone opvattingen over geheugen en collectief bewustzijn onderbouwen. Zo zou zijn toenmalige vrouw het op het eerste gehoor als wartaal klinkende geluid dat hij op een dag uitkraamde op hebben genomen, om er later achter te komen dat Dick Hellenistisch Grieks sprak. Een taal die Dick nooit had gestudeerd. Een jaar later beweerde Dick dat hij vloeiend kon denken, lezen, spreken en schrijven in Hellenistisch Grieks onder invloed van LSD. In zijn werken na 3 februari 1972, komen vaak verwijzingen terug naar die datum. Dat is ongeveer een half jaar nadat Dick in een psychose terecht was gekomen door het verdovingsspuitje bij de tandarts. Dick had naar eigen zeggen vele visioenen, de een duidelijker dan de andere.

The Owl in Daylight, een boek dat door zijn dood helaas nooit is afgeschreven, is duidelijk gebaseerd op het Faust verhaal, en haalt verder inspiratie uit een stuk uit Encyclopedia Brittanica over Beethoven (als grootste genie van de moderne tijd) en gaat over de menselijke opvattingen van de Hemel. Donker en licht. De Britse academicus Andrew M. Butler werpt echter een ander licht op de zaak. Hij vergelijkt het boek met Dante’s De Goddelijke Komedie: Dick is in een vorm van theofanie (goddelijke wezens die zich in menselijke vorm aan ons tonen) op aarde gekomen, en wilde dat in zijn laatste boek duidelijk maken. Dick had van zijn werkgever al een voorschot ontvangen voor The Owl in Daylight, dus heeft zijn uitgever –bij verschillende auteurs– een poging gedaan om het boek af te maken en postuum te publiceren. Geen van de benaderde schrijvers is het gelukt.

Philip K. Dick, met zijn bijzondere opvattingen, zijn mysterieuze onafgemaakte laatste boek gecombineerd met de mysterieuze beroerte die zijn einde betekende, zal voor altijd begrepen en niet-begrepen worden. Het verschil kan zitten in een LSD zegeltje, een gebrek aan fantasie of een surplus daarvan, of een rotsvast vertrouwen/wantrouwen in de eigen waarneming, hoe afwijkend die ook kan zijn. Voorop staat dat jij en ik in een tijd leven waarin we ons kunnen verliezen en weer terugvinden in de werken van de grootste en meest invloedrijke science-fiction auteur van dit planetenstelsel: Philip K. Dick.

philip-k-dick-do-androids-dream-of-electric-sheep

Leuk? Deel het even!
Typ en klik enter om te zoeken