Nu aan het lezen:

Cine Flashback: Don’t Look Now

Cine Flashback: Don’t Look Now

 

In Cine Flashback kiest een redacteur een oudere film uit, gewoon omdat deze wat aandacht verdient. Elise van Dam schrijft over haar favoriete film van de vrijdag overleden Nicolas Roeg: Don’t Look Now

Jean-Luc Godard stelde dat wanneer je een film van Alfred Hitchcock hebt gezien, niet het verhaal of de personages je bijblijven, maar de objecten. Het douchegordijn uit Psycho, het glas melk uit Suspicion. Datzelfde geldt voor Nicolas Roegs horrormeesterwerk Don’t Look Now uit 1973. Meer nog dan het intrigerende verhaal of de memorabele acteerprestaties is er één ding dat na het zien van de film op het netvlies gebrand blijft: het rode capuchonjasje van de dochter van John en Laura Baxter (Donald Sutherland en Julie Christie). Het rode jasje waarin ze verdrinkt in de tuinvijver. Het rode jasje dat John in Venetië telkens om de hoek ziet verdwijnen.

Dat jasje staat symbool voor het onvermogen van de vader om zijn dochtertje te redden. Op het cruciale moment reageerde hij niet snel genoeg. De film bouwt op basis van dat moment een gecompliceerde schuldvraag op. De beginscène, waarin het meisje verdrinkt, is op het niveau van montage een van de meest ingenieuze in de filmgeschiedenis. Wanneer we in een film een personage op zien kijken, of ergens nadrukkelijk de blik op zien richten, toont het daaropvolgende shot steevast wat dat personage ziet. Roeg speelt met die conventie en suggereert zo dat John, die in zijn huis dia’s zit te bestuderen, kan zien wat er buiten in de tuin waar zijn kinderen spelen gebeurt. En dus ook ziet hoe zijn dochtertje in de vijver valt.

Het is typisch voor het werk van Roeg, die een meester is van de onconventionele montage. Hij speelt met de chronologie binnen scènes en linkt personages die zich niet in dezelfde ruimte of zelfs tijd bevinden. Zoals wanneer Laura teruggaat naar hun zoontje in Engeland, maar John haar in Venetië tijdens een wandeling op een langsvarende boot ziet staan. Is het een visioen? Een compressie van tijd en ruimte? Ook andere films van Roeg als Walkabout en Bad Timing kennen een non-lineaire narratieve structuur en genereren nadrukkelijk betekenis uit de montage. Betekenis die overigens zelden sluitend is. Zoals filmjournalist Michael Dempsey schreef: ‘Unlike Eisenstein, who suggests shots are linked, Roeg [puts] together shots that might be linked.’

Na de dood van het dochtertje vertrekken de rouwende Baxters naar Venetië, waar John gecontracteerd is om een kerk te restaureren. Aldaar komt Laura in contact met een blinde zieneres die haar vertelt dat hun dochtertje het goed maakt aan gene zijde en dat John ook ‘the gift’ heeft. John, met een rode sjaal als een strop rond zijn nek, wijst de zieneres af, maar wordt intussen wel geplaagd door het beeld van een figuur in een rood jasje dat door de straten van Venetië dwaalt. Steeds verder raakt hij verstrikt in een net van schuld en verdriet. Houdt hij vast aan zijn ‘blindheid’, dan rest slechts machteloosheid, maar geeft hij toe aan de zieneres, dan maakt dat hem verantwoordelijk voor de dood van zijn kind.

Dat rouw en horror een sterke filmische combinatie zijn, maakte Lars von Trier een paar jaar geleden nog eens duidelijk met Antichrist, ook over een echtpaar dat een kind verliest. Von Trier maakt in de beeldtaal van die film op momenten gebruik van dezelfde visuele grammatica als Roeg deed om te suggereren dat personages dingen hadden moeten zien of hebben gezien maar daar niet naar hebben gehandeld. Ook in Antichrist is het de hij-figuur die het rationele vertegenwoordigt en dat als een boemerang terugkrijgt. Het verdriet, dat ongrijpbare en destructieve monster, laat zich niet ontkennen of aan de kant schuiven.

Don’t Look Now is gebaseerd op een kort verhaal van Daphne du Maurier, wier met gotische horrorelementen doorvlochten werk ook ten grondslag lag aan Alfred Hitchcocks The Birds en Rebecca. Roeg veranderde de dood van het dochtertje (in de novelle sterft ze aan hersenvliesontsteking), maar bleef trouw aan de karakters en de plaats van handeling. Venetië, met zijn labyrintische steegjes en talloze bruggen, fungeert dan ook niet simpelweg als decor. De katholieke stad, waar geluiden zich in desoriënterende bochten echoën, doet John steeds verder verdwalen in een symbolisch web van schuld en boete.

De hoofdrollen werden onvergetelijk neergezet door Donald Sutherland en Julie Christie, maar bijna was het zover niet gekomen. Christie was verbonden aan de presidentscampagne van George McGovern en Sutherland had zich gelieerd aan een filmproject in Mexico. Maar McGoverns campagne zakte jammerlijk in elkaar en de film verloor financiering en plots waren beide acteurs beschikbaar. De film is nu nauwelijks voor te stellen zonder de twee, wat de plannen voor een remake die nu al een paar keer de kop opstaken (en waar ook Sutherland niet bepaald over te spreken was) zo verontrustend maakte.

De beroemdste scène in Don’t Look Now is de seksscène tussen John en Laura. Geheel in Roeg-stijl wordt de scène door de montage naar een hoger plan getild. Tussen de shots van de vrijende geliefden zijn shots gemonteerd waarin zij zich weer aankleden en klaarmaken om uit eten te gaan. Zo huist in elk moment al de afloop ervan en in elk samenzijn ook alweer de verwijdering. Maar vooral is de wijze waarop de twee met elkaar omgaan, hun blikken en aanrakingen, van een overweldigende gewoonheid. In de woorden van Roeg: ‘it isn’t a sexual scene, a sensual scene; I wanted to get a reality to it of two human beings.’ Het is opmerkelijk maar passend dat juist deze niet-horrorscène zo memorabel is gebleken. Want Don’t Look Now is met zijn trage tempo en schaarse schrikeffecten geen typische horrorfilm. Het is vooral een gelaagde en aangrijpende film over verlies, rouw en de hoop op verlossing.

Dit artikel verscheen eerder op Filmpjekijken.com.

Leuk? Deel het even!
Typ en klik enter om te zoeken