Nu aan het lezen:

Brexit Countdown: The Remains of the Day

Brexit Countdown: The Remains of the Day

Het Verenigd Koninkrijk gaat ons verlaten. Wij vinden dat natuurlijk jammer en eren daarom in onze Brexit Countdown de cinema van Groot-Brittannië. James Ivory’s The Remains of the Day (1993) laat op indrukwekkende wijze zien hoe plichtsbesef en zelfverloochening grote gevolgen hebben voor het persoonlijk leven van een Engelse butler.

De butler is dé belichaming van de bevoorrechte status van de Engelse adel, en het verschil dat bestaat tussen hen en de lagere klassen. En Mr. Stephens (Anthony Hopkins) is het klassieke voorbeeld van een Engelse butler: gedistingeerd, waardig, dienstbaar, nauwgezet en altijd onopvallend aanwezig. Daartoe aangezet door zijn liefdeloze vader (Peter Vaughan), eveneens werkzaam als ‘a gentleman’s gentleman’ ziet Stephens het als zijn taak zijn werkgever te allen tijde te dienen, zonder daarbij persoonlijke overwegingen een rol te laten spelen. Stephens dienstbare instelling sluit een persoonlijk leven uit, en dus doet hij niets met de gevoelens die opbloeien tussen hem en de nieuwe huishoudster, miss Kenton (Emma Thompson). Stephens onwrikbare plichtsbesef en emotionele atrofie resulteren in een bestaan waarin slechts het dienen van zijn werkgever centraal staat. Deze werkgever, lord Darlington (James Fox), is helaas te naïef om in te zien dat zijn nobele inspanningen voor vrede en ‘fair play’ ten aanzien van Duitsland anno 1936 slechts de nazi’s in de kaart spelen.   

The Remains of the Day, gebaseerdop de gelijknamige, met de Booker Prize bekroonde roman (1989) van de Japanse auteur Kazuo Ishiguro, raakt aan oer-Britse en tegelijk universele thema’s: de klassenmaatschappij en de sociale ongelijkheid die hiervan het gevolg is; de kleinburgerlijke bekrompenheid van de heersende, bevoorrechte klasse en de politieke onmacht van de armen; de moeite om een persoonlijk en professioneel leven met elkaar te verzoenen en de noodzaak van het maken van eigen (morele en persoonlijke) keuzes.

Gezien de zeer Britse thema’s die in The Remains of the Day de revue passeren is het opvallend dat zowel de auteur van de psychologische roman (Ishiguro), de schrijver van het draaiboek (auteur/scenariste Ruth Prawer Jhabvala), evenals regisseur James Ivory en producent Ishmail Merchant niet Brits van geboorte zijn. Maar culturele buitenstaanders blijken vaak bij uitstek geschikt om de essentie van een cultuur bloot te leggen, hoewel Jhabvala, Merchant en Ivory wel afkomstig zijn uit landen die nauw met Engeland verwant zijn, respectievelijk India en de VS. Juist het feit dat deze personen opgroeiden in een cultuur die verwant is aan, maar toch verschilt van de Britse, verscherpt hun blik op die aspecten die de Engelsen (positief en negatief) typeren en die vooral naar voren komen in de figuren van Stephens, diens vader en hun beider werkgever, lord Darlington: een beperkt wereldbeeld, zelfoverschatting, een gebrek aan zelfkennis en reflectie, arrogantie, emotionele kilte, een sterk ontwikkeld plichtsbesef en arbeidsethos, en een moeizame verhouding tot seksualiteit. 

De naam Merchant/Ivory is synoniem geworden met (Britse) cinema van hoog niveau. Op deze regel vormt The Remains of the Day bepaald geen uitzondering, met uitstekende acteerprestaties van de hele cast (waaronder tevens Christopher Reeve als Amerikaans Congreslid Lewis), uitmuntend camerawerk van Tony Pierce-Roberts die hiervoor op tal van Britse locaties filmde, en een evocatieve score van Richard Robbins.

Titel van zowel boek als film hebben betrekking op het moment waarop mensen ten volle de consequenties beseffen van de levensbepalende beslissingen die zij, al dan niet bewust, genomen hebben: in hun levensavond, of wat hen nog rest van de metaforische ‘dag’. Aan het einde van het boek schrijft Ishiguro over zijn protagonist, mr. Stephens: ‘(…) for a great many people, the evening is the most enjoyable part of the day. Perhaps, then (…) I should adopt a more positive outlook and try to make the best of what remains of my day. After all, what can we ever gain in forever looking back and blaming ourselves if our lives have not turned out quite as we might have wished? (…)’

Of dit standpunt getuigt van emotionele veerkracht of zelfverloochening door eigen verantwoordelijkheid van de hand te wijzen, laat Ishiguro wijselijk in het midden. Maar iedereen die de film gezien heeft zal zich de korte, maar memorabele, scène kunnen herinneren waarin Stephens een nacht doorbrengt in een slaapkamer van een jongen die sneuvelde in WOII, een oorlog die zijn werkgever, onbedoeld, hielp bespoedigen.  

Het is verleidelijk om mr. Stephens te zien als belichaming van de Engelse kortzichtigheid als het gaat om haar plaats in de wereld: een ‘eiland’, afgesneden van de rest van de wereld, vooral gericht op zichzelf. De dichter John Donne (1572-1631) waarschuwde tegen dit bekrompen wereldbeeld toen hij schreef:

‘No man is an island entire of itself; every man is a piece of the continent, a part of the main;
if a clod be washed away by the sea, Europe is the less, as well as if a promontory were;
(…) Any man’s death diminishes me, because I am involved in mankind.
And therefore never send to know for whom the bell tolls; it tolls for thee.’

We maken, als mensen zowel als landen, deel uit van een groter, hecht met elkaar verbonden, geheel. Om daarmee te willen breken, vanuit misplaatste gevoelens van superioriteit en autonomie, getuigt van een kortzichtigheid waar het moderne Europa beter van kan worden bevrijd.

Leuk? Deel het even!
Typ en klik enter om te zoeken