Nu aan het lezen:

Black Mirror S04E01: USS Callister

Black Mirror S04E01: USS Callister


USS Callister
, de eerste aflevering van het nieuwe seizoen van Black Mirror, lijkt in eerste instantie een parodie op Star Trek. Maar eigenlijk is het meer een aanval op een zeker subtype fan.

USS Callister toont hoe belangrijk het is waar je begint. In dit geval is het eerste dat we zien een tot in de puntjes verzorgde hommage aan Star Trek (the original series). De rokjes zijn kort, de decors en de dialogen van bordkarton. De crew is divers, maar de kapitein (Jesse Plemons van Friday Night Lights en seizoen twee van Fargo) is een autoritaire witte man. Er zijn direct wel een paar oncomfortabele details. Wees Captain Kirk ooit een ondergeschikte zo terecht? Werd hij ooit zo overdadig gecomplimenteerd en gezoend als hij een missie goed afrondde?

USS Callister toont ook het belang van perspectief. Na die opening is het de kapitein die we volgen. Robert Daly, blijkt hij te heten. Het eerste dat we over hem leren is dat hij een beetje een sukkel is. Hij loopt terneergeslagen rond op zijn werk. Wordt door zijn collega’s nogal denigrerend behandeld. Pas daarna wordt ons verteld dat hij niet zomaar een werknemer is, maar de CTO. Hij is een briljante programmeur die het computerspel bedacht waarmee zijn bedrijf succesvol is geworden.

Waarom doet deze perspectiefkeuze ertoe? Omdat het Robert in eerste instantie neerzet als meelijwekkend. De arme jongen. Hij bloeit helemaal op als zijn mooie nieuwe collega Nanette (Cristin Milioti, How I Met Your Mother en ook weer seizoen twee van Fargo) bewondering uit voor zijn code… en verschrompelt weer als Walton, de gladde CEO (Jimmi Simpson uit Westworld), Nanette vervolgens probeert te charmeren. Kan je het de man dan kwalijk nemen, dat hij in z’n vrije tijd een privéversie van zijn beroemde spel speelt, gemod om te lijken op zijn lievelingsserie Space Fleet, waarin hij zijn gehate collega’s een toontje lager doet zingen? Wie heeft er tenslotte niet wel eens een dagdroom gehad waarin je opeens wél alle macht hebt die je in je echte leven ontbeert?

Ik weet precies het moment waarop ik aan deze sympathie ging twijfelen. Nanette staan bij het koffie-apparaat met Shania (Michaela Coel van Chewing Gum), die haar bij praat over de rest van de collega’s. Walton is aardig, maar wel een player, vertelt ze. En Robert? Daar moet je niet té aardig tegen doen. “He gets a bit … starey”, zegt Shania met nadruk.

Als vrouw ken je ze: de mannen die elke vriendelijkheid zien als aanleiding voor een obsessie, en die je dan heel voorzichtig weer van je af moet zien te pulken. De manier waarop de crush van Robert op Nanette werd verbeeld was vrij standaard: hij kijkt door zijn raam naar haar, hij glundert helemaal als ze aanbiedt koffie voor hem te halen. Op het moment dat Shania haar opmerking maakt is het perspectief nog hetzelfde: Robert luistert het gesprek af. Maar op dat moment wordt de verlegging van sympathie ingezet. Opeens krijgt de manier waarop Robert kijkt naar Nanette een sinistere rand.

Robert wordt hierna direct overduidelijk creepy: hij steelt voorzichtig het deksel van de koffie van Nanette. Stopt dat deksel bij hem thuis in een mysterieuze machine. En dan verspringt opeens het perspectief, als een digitale kloon van Nanette wakker wordt op de USS Callister.

De plausibiliteit van de premissen in Black Mirror wisselt nogal. Hier moet je je niet te hard afvragen hoe herinneringen in je DNA kunnen belanden. Maar de premisse blijkt dus: kopieën van de collega’s van Robert leven in zijn versie van de USS Callister, waarin hij oppermachtig is. En Robert is geen meelijwekkende nerd, maar een klassieke misbruiker. In zijn wereld laat hij de kopieën hardhandig boeten voor gebrek aan medewerking en voor wat hij ziet als de misdaden van hun “echte” tegenhangers.

Charlie Brooker verkende al eerder de rechten van digitale kopieën, in White Christmas. Daar ook werden kopieën “gebroken” zodat ze deden wat ze opgedragen werd, en daar ook bleek vrij duidelijk dat Brooker aan de kant van de digitale wezens stond. Maar in die aflevering waren de overwegingen voor de uitbuiting vooral pragmatisch, met slechts een hint dat sadisme ook een rol zou kunnen spelen. In deze aflevering staat in plaats daarvan emotie centraal. Robert weet maar al te goed dat de virtuele klonen echt kunnen lijden: daar gaat het hem juist om.

De aflevering levert via Robert kritiek op toxisch fandom en op fenomenen als GamerGate, waarbij mensen zich gepest of beschimpt voelen en op die manier monsterlijk gedrag rechtvaardigen. En ja, daarbij doet het ertoe dat Robert Daly een witte man is. Het is niet voor niets dat hij een serie verheerlijkt die lijkt op Star Trek TOS en niet op Star Trek: Voyager (laat staan Star Trek: Discovery). Hij wil graag leven in een serie die duidelijk eind jaren zestig/begin jaren zeventig gemaakt werd. Hij kan zich namelijk inbeelden dat hij in die tijd wel vanzelfsprekend respect zou krijgen. Dat hij in die tijd de kapitein zou zijn die altijd het juiste antwoord wist en op wie alle mooie vrouwen verliefd zouden zijn.

Dat is natuurlijk niet zo. Ook in de jaren zestig was Walton waarschijnlijk zijn misprijzende baas geweest. Robert is een lafaard, die liever machteloze klonen martelt en manipuleert in een virtuele wereld dan dat hij eens een keertje voor zichzelf opkomt op werk, of de vrouw die hij leuk vindt gewoon uitvraagt. Dat hij zijn klonen ontdoet van hun primaire geslachtskenmerken (“Stealing my pussy is a red fucking line”, sist Nanette) doet vermoeden dat hij niet eens zou weten wat hij met een echte vrouw zou moeten, en seks eigenlijk zelfs een beetje eng vindt. Doet dat je aan iemand denken? Trollen die op twitter een grote mond hebben maar in het echt waarschijnlijk vooral sneu zijn, misschien?

Het leuke aan de aflevering is dat digi-Nanette het niet op zich laat zitten. Het bubbel-universum blijkt nog niet zo dichtgetimmerd als je zou denken. Ze zijn bij hun ontsnappingspogingen wel beperkt tot het gereedschap dat ze in-game tot hun beschikking hebben. Zo wordt de aflevering uiteindelijk tóch nog echt een beetje een Star Trek-aflevering. Eentje die nog spannend is ook, want in Star Trek eindigen dingen meestal wel min of meer goed, terwijl Charlie Booker ons maar heel af en toe een positief einde gunt.

In dit geval krijgen we zelfs een oprecht optimistisch einde. De crew was bereid om te sterven, maar in plaats daarvan mogen ze in het spel doorleven, met Nanette als kapitein (al vroeg ik me wel af of dit betekent dat Walton in eindeloze pijn door moet). Robert daarentegen verliest alles. De perspectiefwisseling is tegen die tijd zo goed gelukt dat het voelt als een ondubbelzinnige triomf over misogynie. Dat daarbij een vrouw zichzelf chanteert met blote foto’s, omdat Booker zich geen toekomst zonder seksisme lijkt te kunnen voorstellen? Dat nemen we dan maar voor lief.

Leuk? Deel het even!
Typ en klik enter om te zoeken