Nu aan het lezen:

Billy Wilder in EYE: een cynisch protest tegen cynisme

Billy Wilder in EYE: een cynisch protest tegen cynisme


Deze zomer kunnen we genieten van de films van Billy Wilder op het grote doek. Van 5 juli tot 5 september eert het Amsterdamse filmmuseum EYE de legendarische regisseur met een retrospectief. Drie van de films gaan ook in landelijke distributie: Double Indemnity (1944), The Lost Weekend (1945) en Ace in the Hole (1951).

Van die drie films zag ik alvast de digitale restauraties die gedraaid zullen worden. Daar valt nog wel wat op aan te merken. The Lost Weekend is tijdens donkere scènes erg groezelig, en Double Indemnity kwam me een stuk lichter over dan ik hem gewend ben. Die film staat bekend om zijn scherpe zwart-wit-contrasten, maar zag er tamelijk grijs uit – het kan ook aan de projectie liggen. Ace in the Hole is dan weer mooi helder. Het filmgruis is gelukkig bewaard gebleven. De ondertiteling is overigens abominabel. ‘A whale of a concert’ (een geweldig concert) wordt vertaald als ‘een saai concert.’ Het Amerikaanse idioom ‘ridic’ (een gebruikelijke afkorting van ‘ridiculous’, vooral populair in de jaren 40) wordt ‘belach.’

Maar goed, daar gaat het niet om. De verhalen van Wilders films staan nog steeds als een huis. Hij schreef de meeste van zijn scenario’s zelf, hoogst ongebruikelijk in zijn tijd. The Lost Weekend is een van de eerste films die het thema verslaving serieus nemen. Een aangrijpend drama over de alcoholistische schrijver Don Birnam, die gedurende een weekend steeds dieper zinkt om zijn verslaving te voeden. De geest van een verslaafde werd zelden met meer waarheid blootgelegd: Don is zich pijnlijk bewust van zijn ziekte, maar dat helpt niet. Hij blijft plannetjes smeden om zijn omgeving en zichzelf voor de gek te houden. Voor een film uit de jaren 40 bijzonder rauw en confronterend; Ray Millands hoofdrol is een van de meest natuurlijke acteerprestaties van die tijd. Toch is The Lost Weekend niet alleen maar zwaar. De dialogen zijn vlot, vaak geestig en zitten vol memorabele uitspraken. The Lost Weekend is misschien de meest citeerbare film in een bijzonder citeerbaar oeuvre. Wanneer Don het heeft over ‘maar één drankje’, antwoordt zijn broer met een van de mooiste metaforen over verslaving: ‘It’s like stepping off a roof and only expecting to fall one floor.’

Double Indemnity is een bepalende film noir: een van de schoolvoorbeelden van die categorie. De cynische voice-over, de sluwe femme fatale, de ‘perfecte misdaad’ die toch niet zo perfect blijkt – en natuurlijk de shots waarin de schaduwen van lammellen zebra’s maken van de personages. Hoewel Wilder meer bekend staat om zijn thema’s en vertelstijl dan zijn mooie plaatjes, bevat Double Indemnity een paar iconische shots, met name in het huis van femme fatale Barbara Stanwyck, een donker hol waar het roofdier wacht op haar prooi. Die wordt gespeeld door Fred MacMurray, een naturel-acteur. Vrij knap maar niet sexy, best charismatisch maar op een onopvallende manier. Een van mijn perscollega’s beschreef hem na het zien van Double Indemnity als ‘niet heel interessant om naar te kijken.’ Juist dat maakt hem zo geschikt voor de rol van de sukkelige verzekeringsverkoper, een ogenschijnlijke everyman die zich laat verleiden een moord te plegen: een type dat hierna nog vaak zou opduiken in noir. Wat de film vooral dateert is het seksisme. De vrouw die een man verleidt om haar vuile werk op te knappen en daarvoor uiteindelijk gestraft wordt kwam wel eerder voor in films noir, maar Stanwycks rol is een van de ultieme voorbeelden.

Ace in the Hole is dan weer opvallend modern, en nog steeds pijnlijk actueel. Kirk Douglas speelt een van de ultieme klootzakrollen als een arrogante journalist, die een heel mediacircus laat ontstaan rond een man die klem zit in een mijn. Om de situatie zo lang mogelijk te rekken, zorgt hij dat de redding steeds verder uitgesteld wordt. De film was een kritische en commerciële flop, maar is nu een van Wilders meest gewaardeerde werken. Misschien deels omdat onze houding richting nieuwsmedia kritischer is geworden. Het is niet dat Ace in the Hole goed oud is geworden, het is dat het publiek nu ontvankelijker is voor zo’n film. Wat ook meespeelt is de huidige reputatie van Wilder als een geniale cynicus. Ace in the Hole is een van zijn meest cynische films, en past dus uitstekend bij ons beeld van de regisseur, waardoor de film met terugwerkende kracht een prominente plek in zijn oeuvre heeft gekregen.

Alle drie deze films waren al favorieten van me, maar als je films zo vlak achter elkaar kijkt, gaan je vaak dingen opvallen die je eerder niet zag. Zo ook hier. Natuurlijk is er het cynisme waar Wilder om bekend staat, maar waar ik vroeger nooit bij stilstond is de doorschemerende mensenliefde in zijn werk. Wilder staat bekend als misantroop. Volgens mij onterecht. Zijn films hebben weliswaar vaak gebroken of immorele hoofdpersonen, maar er zijn ook altijd goede mensen aanwezig. The Lost Weekend zit vol personages die Don Birnam willen helpen. Double Indemnity geeft gangsteracteur Edward G. Robinson een van zijn weinige sympathieke rollen. En Ace in the Hole heeft weliswaar een van de minst sympathieke protagonisten uit de filmgeschiedenis, maar die arme Leo die daar in die mijn zit is een in- en ingoed mens. Naïef, zeker, en hij wordt natuurlijk het slachtoffer van het genadeloze cynisme van Douglas’ keiharde journalist. Maar dat maakt de film niet misantropisch. Juist dat Wilder het onrecht zo compromisloos in beeld brengt, getuigt van moraal. Ja, Wilders films zijn cynisch, maar tegelijk een protest tegen cynisme.

Leuk? Deel het even!
Typ en klik enter om te zoeken